Historia

Powstaniec został pochowany w 1921 roku na miejscowym cmentarzu katolickim we wspólnej mogile. Po zakończeniu II wojny światowej umieszczono na niej tablicę z inskrypcją:

„WIECZNA CHWAŁA BOHATEROM W POWSTANIU ŚLĄSKIM POD GÓRĄ ŚW. ANNY / 1921.”

W 1990 roku mogiła została uporządkowana i odnowiona – wykonano ją z lastryka oraz zamontowano marmurową tablicę nagrobną z obecną inskrypcją. Dnia 2 maja 1990 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa opolskiego.

Franciszek Waloszek był bohaterem okresu powstań śląskich i aktywnym działaczem niepodległościowym. Współpracował z Polskim Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” oraz angażował się w działalność narodową na Górnym Śląsku. Współdziałał z Wojciechem Korfantym oraz Janem Wyglendą (1894–1973), organizując wiece i przygotowując akcję plebiscytową przed plebiscytem w 1921 roku. Brał udział we wszystkich trzech powstaniach śląskich, a w 1921 roku walczył m.in. pod Górą Świętej Anny. Po zakończeniu działań wojennych wrócił do domu, jednak w nocy z 28 na 29 czerwca 1921 roku oddziały niemieckie otoczyły jego rodzinne gospodarstwo, zamierzając pojmać go żywcem. Za jego ujęcie wyznaczono nagrodę w wysokości 50 000 marek niemieckich. Waloszek podjął walkę – ranił trzech napastników, lecz sam odniósł ciężkie rany i wkrótce zmarł. W odwecie jego dom został spalony.

Tłem dla tych wydarzeń była sytuacja społeczno-polityczna Szymiszowa – według spisu ludności z 1910 roku miejscowość zamieszkiwało 1537 osób, z czego 1280 posługiwało się językiem polskim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku nie wystawiono jednak polskiej listy. Podczas plebiscytu w 1921 roku za Polską oddano 445 głosów, a za Niemcami – 398. Szymiszów był także terenem walk w czasie III powstania śląskiego. Po podziale Górnego Śląska część mieszkańców, obawiając się represji, zdecydowała się na emigrację – miejscowość opuściło wówczas 29 osób.

Opis

Mogiła powstańca śląskiego Franciszka Waloszka znajduje się na cmentarzu katolickim w Szymiszowie, przy głównej alei cmentarnej, w widocznej i łatwo dostępnej części nekropolii. Lokalizacja ta podkreśla jej znaczenie jako miejsca pamięci lokalnej społeczności oraz uczestnika powstań śląskich. Mogiła nakryta jest poziomą płytą z lastriko, której szersza podstawa nadaje całości stabilną i harmonijną formę. Na pionowej płycie, wykonanej również z lastriko, umieszczono czarną marmurową tablicę nagrobną z białą inskrypcją:

FRANCISZEK

WALOSZEK

UCZESTNIK POWSTAŃ ŚLĄSKICH

† 1921

CZEŚĆ JEGO PAMIĘCI

Mogiła została odnowiona w 1990 roku, wówczas uporządkowano teren wokół niej, wykonano nową konstrukcję z lastriko oraz zamontowano marmurową tablicę nagrobną. Dnia 2 maja 1990 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa opolskiego, co podkreśla jego wartość historyczną i kulturową. Mogiła Waloszka jest symbolem heroizmu i walki o polskość Górnego Śląska. Upamiętnia udział powstańca w trzech powstaniach śląskich oraz jego działalność patriotyczną, w tym współpracę z Polskim Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” i działaczami narodowymi jak Wojciech Korfanty czy Jan Wyglenda. Miejsce to ma także wartość edukacyjną i turystyczną, będąc punktem pamięci dla mieszkańców regionu i odwiedzających Szymiszów, ukazującym tragiczne losy powstańców oraz społeczności lokalnej w okresie plebiscytu i powstań śląskich.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 04.2026 r.