XVIII w. jest jedną z najstarszych istniejących w Chełmie świątyń. W przeszłości pełniła jednocześnie rolę cerkwi parafialnej i seminaryjnej przy unickim seminarium duchownym; po 1875 r. zamieniona na prawosławną. Pomimo przebudów w XIX w. zachowała cechy architektury barokowej i wraz z d. budynkami seminarium z XVIII-XIX w. stanowi ważny kompleks architektoniczny w śródmiejskiej zabudowie miasta.

Historia

Pierwsza wzmianka o drewnianej cerkwi pw. św. Mikołaja pochodzi z 1428 r. Zapewne już od schyłku XVI w. aż do 1875 r. cerkiew była świątynią parafialną – najpierw prawosławną, a od ok. 1636 r. unicką (gr.-kat.). Pierwsze świątynie były drewniane, wielokrotnie niszczone pożarami i odbudowywane. Data budowy obecnie istniejącej cerkwi murowanej nie jest źródłowo udokumentowana, część badaczy wskazuje na l. 1720-7, część zaś na l. 1759-62, kiedy podjęto budowę seminarium duchownego, dla którego stała się cerkwią seminaryjną. W pierwotnej formie, znanej z ryc. z ok. 1765 r., zlatynizowana bryła cerkwi z okazałą barokową fasadą i wysoką wieżyczką na kalenicy, nie różniła się od kościołów katolickich. Zniszczona pożarami wraz z drewnianymi budynkami seminarium w 1779 r. i latach następnych, do pocz. XIX w. pozostawała w ruinie. W 1799 r. rozpoczęto budowę nowych, murowanych budynków seminaryjnych, a po 1805 r. podjęto odbudowę i przebudowę cerkwi, wg proj. inż. Michała Voteskiego, który nadał jej współcześnie istniejącą formę. W 1826 r. cerkiew remontowana wewnątrz wraz z przekształceniem dachu oraz ponownie w l. 1836-7 (wzniesienie nowej kopuły, wymiana tynków zewnętrznych). W l. 50. XIX w. ponownie remontowana (wymiana pokrycia dachu nad nawą z gontu na blachę; wzmocnienie sklepień; budowa ikonostasu i wymiana wyposażenia w ramach rusyfikacji Kościoła unickiego). W tym samym czasie przeprowadzony remont i rozbudowa seminarium oraz budowa ogrodzenia. Po kasacie unii w 1875 cerkiew stała się świątynią prawosławną przy prawosławnym seminarium, a po jego przeniesieniu w 1890 r. do innego gmachu, została cerkwią niższej szkoły diaków. W l. 1894-6 ponownie remontowana (m.in. remont dachu, zmiana formy kopuły w celu zatarcia form łacińskich, wniesienie przybudówki przy ścianie pn.). W l. 1915-18 w cerkwi odbywały się okresowo nabożeństwa gr.-kat., w l. 1919-39 przeznaczona na kaplicę rzym.-kat. przy seminarium nauczycielskim, a następnie gimnazjum żeńskim. Podczas remontu w l. 1922-37 usunięto cerkiewną kopułę i ikonostas. Po II wojnie światowej cerkiew przeznaczono na magazyn. W l. 1978-9 gruntownie remontowana (m.in. założenie nowych tynków, wymiana więźby dachowej i pokrycie blachą miedzianą, rozbiórka części przybudówki pn.). Od 1980 r. zaadaptowana na potrzeby muzeum, obecnie mieści się tu Dział Sztuki Dawnej Muzeum Ziemi Chełmskiej. W 2015-16 r. przeprowadzono remont elewacji i wymianę pokrycia dachu.

Opis

Zespół zabudowań składający się gr.-kat. cerkwi pw. św. Mikołaja oraz gmachów dawnego gr.-kat. seminarium duchownego położony jest w centrum miasta, po zach. stronie Góry Chełmskiej.

Cerkiew. Barokowa. Orientowana. Trójdzielna, składająca się z wysokiej, kwadratowej, dwuprzęsłowej nawy, węższego i niższego, jednoprzęsłowego, zamkniętego półkolistą absydą prezbiterium oraz tej samej szerokości co prezbiterium, kwadratowego babińca; przy pd.-zach. narożu nawy ośmioboczna dzwonnica w formie wieżyczki; przy ścianie pn. parterowa przybudówka (XIX w.). Cerkiew murowana z cegły czerwonej z dodatkiem kamienia w dolnych partiach, otynkowana. Wnętrze nakryte sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi na gurtach. Ściany nawy rozczłonkowane zdwojonymi pilastrami toskańskimi i korynckimi, dźwigającymi wyłamujące się belkowanie. Prezbiterium otwarte na nawę spłaszczonym łukiem tęczowym; pierwotnie w absydzie prezbiterium otwór drzwiowy do seminarium. Babiniec przedzielony ścianką parawanową o podziałach ramowo-pilastrowych, na której wsparty chór muzyczny. Nawa nakryta dachem namiotowym łamanym, nad prezbiterium i babińcem dachy dwuspadowe, nad przybudówką pulpitowy; wieżyczka nakryta spłaszczoną kopułką; wszystkie dachy pokryte blachą. Elewacje nawy i babińca rozczłonkowane pilastrami toskańskimi w wielkim porządku i zwieńczone profilowanym gzymsem wyłamującym się ponad pilastrami. Fasada kruchty trójdzielna, zwieńczona trójkątnym ogzymsowanym szczytem. Na osi prostokątny otwór wejściowy, nad którym okno; po bokach prostokątne płyciny zamknięte łukiem półkolistym nadwieszonym. Otwory okienne prostokątne, rozmieszczone w dwóch kondygnacjach, ujęte płaskimi opaskami i zwieńczone odcinkami gzymsów. Wnętrze pozbawione dawnego wystroju i wyposażenia (za wyjątkiem tablicy pamiątkowej ku czci dr Jadwigi Młodowskiej, organizatorki i pierwszej dyrektorki seminarium nauczycielskiego ); obecnie pełni funkcję sali muzealnej.

Zabytek dostępny.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 25-10-2018 r.