Historia

Powstanie parku w Rakowie ściśle wiąże się z rozwojem przemysłu ciężkiego w tej okolicy. W drugiej połowie XIX wieku na terenie ówczesnej wsi Raków otwarto hutę Towarzystwa Zakładów Metalowych Bernarda Ludwika Hantkego. Na początku XX wieku (w latach 1900–1902) wokół zakładu wzniesiono kolonię fabryczną oraz towarzyszące jej budynki reprezentacyjne. Zabytkowy park otaczał rezydencję właściciela, nazywaną zwyczajowo pałacykiem Hantkego. Sam budynek wybudowano w latach 1900–1903 na podstawie projektu z 1897 roku. Choć brakuje szczegółowych materiałów źródłowych dotyczących projektowania otaczającej go zieleni (która obejmowała również położoną w części wschodniej willę dyrektora), można przypuszczać, że ogród ukształtowano równolegle z budową obu rezydencji na przełomie XIX i XX wieku.

W latach 20. lub 30. XX wieku w parku wprowadzono nowe nasadzenia. Zmiany te mogły wynikać z konieczności odgrodzenia i odseparowania terenu rezydencji od powstającego na sąsiedniej działce kościoła. Do największej, drastycznej ingerencji w historyczną kompozycję parku doszło w drugiej połowie XX wieku. Po 1960 roku powierzchnia założenia została drastycznie zmniejszona z powodu budowy obiektów użyteczności publicznej – wzniesiono tu krytą pływalnię, kino oraz szkoły. Towarzyszyła im nowa infrastruktura: parkingi, drogi dojazdowe i boiska sportowe. W latach 1990–1991 podjęto próbę uporządkowania ocalałych fragmentów zieleni. W tym okresie przekształcono układ ścieżek, wytyczając ich nowe odcinki, a także posadzono formowane żywopłoty wzdłuż alejek. Współcześnie na terenie parku wprowadzono roślinność okrywową oraz nowe drzewa, w tym wybrane gatunki iglaste.

Opis

Park znajduje się w dzielnicy Raków, położonej na południowy wschód od centrum Częstochowy. Jego współczesne granice wyznaczają ulice: Majora Waleriana Łukasińskiego (od wschodu) i Stefana Okrzei (od południa). Od północy założenie sąsiaduje z zabudową szkolną (Zespołem Szkół im. Bolesława Prusa oraz Szkołą Podstawową nr 4), a od zachodu z terenami rzymskokatolickiej parafii pw. św. Józefa Rzemieślnika. Obecnie park zajmuje około 1,6 hektara, jednak historycznie jego obszar był większy i wynosił około 2,5 hektara. Powierzchnia ta uległa zmniejszeniu w wyniku budowy wspomnianych szkół we wschodniej i południowej części oraz wzniesienia obiektów użytkowych (krytej pływalni i sali widowiskowej) połączonych z pałacykiem, który dziś pełni funkcję Miejskiego Domu Kultury.

Na wschód od parku zachował się jeszcze fragment zieleni towarzyszący dawnej kolonii fabrycznej. Najprawdopodobniej stanowił on integralną kontynuację parku lub był z nim powiązany kompozycyjnie, jednak teren ten nie został objęty ochroną konserwatorską i nie wpisano go do rejestru zabytków. Pierwotnie park w Rakowie został ukształtowany w stylu swobodnym (angielskim). Głównym elementem kompozycji były grupy drzew, do których włączono naturalną, zastaną w terenie roślinność. W części północnej i wschodniej wprowadzono regularne akcenty w postaci grabowych (Carpinus) szpalerów, które odgradzały rezydencję od sąsiednich nieruchomości parafialnych. W doborze gatunkowym przeważały rośliny rodzime, choć nie brakowało okazów egzotycznych. W centralnej części rósł tulipanowiec amerykański (Liriodendron tulipifera), który w 1989 roku zyskał status pomnika przyrody. Drzewo to obecnie już obumarło, lecz pozostawiono je na miejscu jako świadka historii.

W latach 90. XX wieku wzdłuż nowych alejek posadzono dodatkowo niskie żywopłoty z ligustru. Współczesny drzewostan parku tworzą głównie: klon pospolity (w tym odmiana ‘Schwedleri’), klon srebrzysty, grab pospolity, jesion wyniosły, sosna wejmutka, topole, robinie akacjowe, lipy oraz wiązy szypułkowe. Strukturę zieleni uzupełniają grupy krzewów, takie jak tawuły i cisy, a także krzewinki – w tym runianka japońska. Dzisiejszy układ komunikacyjny różni się od historycznego, lecz zachował swój swobodny charakter. Część alejek posiada nawierzchnię mineralną z betonowymi krawężnikami. Z kolei w przekształconej, południowej strefie wokół pałacyku, zastosowano betonową kostkę brukową, którą wyłożono miejsca parkingowe w środkowej części obiektu oraz podjazd przed samą rezydencją. Ślady dawnej, historycznej kompozycji ogrodowej są najlepiej czytelne w północnej części parku. W pozostałych sektorach dawne wnętrza parkowe uległy znacznemu zniekształceniu lub całkowitemu zatarciu.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 30.06.2026 r