Historia

W 1621 roku, w czasie trwającego oblężenia pod Chocimiem, Stanisław Lubomirski złożył śluby zobowiązujące go do ufundowania nowego klasztoru karmelitów bosych jako wotum za zwycięstwo w bitwie. Początkowo władze zakonne obawiały się lokalizacji założenia w dobrach prywatnych, a przez to i zależności od nich. Jednak w 1622 roku wydano zgodę, a biskup Tomasz Oborski dokonał wmurowania kamienia węgielnego pod budowę klasztoru. Architektem odpowiedzialnym za realizację budowy był Maciej Trapola, pozostający na dworze Lubomirskiego w latach 1618-1637, a do pracy od 1629 roku wykorzystywano jeńców wojennych (Turków i Tatarów). Budowę kościoła zakończono w 1635 roku, wówczas też biskup Oborski dokonał jego konsekracji, natomiast całość została ukończona w 1640 roku. Założenie wraz z kościołem stanowiło spójną kompozycję architektoniczną, korespondującą z nieodległym zespołem zamkowym. Do 1783 roku kompleks klasztorny stanowił siedzibę zgromadzenia karmelitów bosych. Po kasacji klasztoru przez cesarza Franciszka Józefa II elementy wyposażenia, stanowiące cenne dzieła sztuki, zostały wywiezione do Wiednia, bibliotekę zaś przeniesiono do Lwowa. W zabudowaniach zlokalizowano więzienie, a dotychczasowy kościół klasztorny pełnił funkcję kaplicy więziennej. W czasie II wojny światowej, przed powstaniem obozu w Auschwitz, założenie pełniło funkcję obozu koncentracyjnego, a na skutek działań wojsk niemieckich uległo znacznym zniszczeniom i dewastacji. W 1940 roku rozebrano niemal całkowicie kościół, a pozyskany z rozbiórki materiał wywieziono do Krzeszowic dla przebudowy dawnego Pałacu Potockich, stanowiącego wówczas rezydencję Hansa Franka. Od czasów powojennych funkcjonuje tutaj jednostka penitencjarna typu zamkniętego dla mężczyzn.

Opis

Kompleks klasztorny karmelitów bosych w Nowym Wiśniczu stanowił pierwszą na ziemiach polskich fundację zlokalizowaną poza dużym ośrodkiem miejskim. Pod względem rozwiązań formalnych i architektonicznych dostrzegalne są tutaj analogie z architekturą włoską, podporządkowane jednak regułom konwentu karmelickiego. Z uwagi na wywodzenie się karmelitów z Hiszpanii założenie główne czerpało motywy z pierwowzorów hiszpańskich i włoskich (podobieństwa do Il Gesù). Klasztor wzniesiono na części stoku wzgórza górującego nad Nowym Wiśniczem, około 300 m w linii prostej na południe od Zamku Lubomirskich. Obiekt charakteryzuje się ufortyfikowaną strukturą architektoniczną (fortyfikacja kleszczowo-bastionowa). Obecnie założenie składa się głównie z budynków wzniesionych w XIX i XX wieku, pełniących funkcje więzienne. Pierwotnie przestrzeń pomiędzy fortyfikacjami a zabudowaniami klasztornymi pełniła funkcję reprezentacyjnego dziedzińca. Zespół zabudowy składa się obecnie z: dawnego budynku klasztornego (związanego trzema dziedzińcami od zachodu, południa i wschodu, pierwotnie z obiegającymi je krużgankami), pozostałości po dawnym kościele (zachowanych w charakterze „trwałej ruiny”), które razem tworzą formę zwartego, zamkniętego czworokąta, a także z fortyfikacji oraz zabudowy gospodarczej. Całość założenia obwiedziona jest wysokim murem. Zabudowania klasztorne były częściowo skomunikowane z fortyfikacjami za pomocą przejść podziemnych. Niezachowana do dzisiaj bryła kościoła klasztornego stanowiła istotną i wyróżniającą się dominantę zarówno nad pozostałymi zabudowaniami założenia, jak i w panoramie Nowego Wiśnicza, reprezentując wyjątkową w skali kompozycję barkowego założenia klasztornego. 

W 2019 roku Zakład Karny w dawnym klasztorze karmelitańskim w Nowym Wiśniczu został laureatem konkursu Zabytek Zadbany w kategorii "utrwalanie wartości zabytkowej obiektu".

Oprac. Marta Wojnowska, OT NID w Krakowie, 6.11.2025 rok 

Bibliografia: 

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa (tzw.„Karta Biała”) 
• P. S. Szlezynger, Nowy Wiśnicz, historia, architektura, konserwacja, Kraków 2013
• www.sw.gov.pl/strona/opis-zaklad-karny-w-nowym-wisniczu
• www.akcjawisnicz.pl/akcja.htm