Historia 

Park Mużakowski został założony w 1. połowie XIX wieku przez księcia Hermanna von Pückler-Muskau (1785-1871). Książę Pückler w 1811 roku odziedziczył po śmierci ojca majątek w dolinie Nysy Łużyckiej. W 1815 roku zainspirowany parkami, które oglądał podczas podróży po Anglii, ogłosił mieszkańcom miasteczka Muskau zamiar przekształcenia otoczenia istniejącej rezydencji w park krajobrazowy. Prace prowadzone na szeroką skalę objęły m.in. likwidację dawnych ogrodów regularnych i fosy, przekopanie sztucznej odnogi rzeki tzw. Nysy Hermanna, która zasiliła sztuczne jezioro oraz wprowadzenie zadrzewień komponowanych na znacznym obszarze. 

W realizację przedsięwzięcia zaangażowani byli wybitni architekci: Karl Friedrich Schinkel (autor projektów przebudowy głównych budynków rezydencji i budowli parkowych), John Adey Repton (syn i współpracownik uznanego wówczas angielskiego planisty Humphry’ego Reptona, udzielający wskazówek w sprawie kompozycji) oraz Jacob Heinrich Rehder, ogrodnik przez lata realizujący wizje Pücklera. 

W 1845 roku z powodu kłopotów finansowych książę sprzedał posiadłość hrabiom von Nostitz i von Hatzfeld. Zamieszkał w pobliskim Branitz i dalej rozwijał pasję ogrodową kształtując kolejny park. W 1848 roku dobra stały się własnością księcia Fryderyka Niderlandzkiego (1797-1881). W uznaniu dzieła poprzednika, konsekwentnie kontynuowano jego prace, a ciągłość zapewniał ogrodnik Rehder, zatrudniony na stanowisku inspektora parku. Po jego śmierci funkcję tę powierzono Edwardowi Petzoldowi, ogrodnikowi wykształconemu w Musaku pod okiem Pücklera. Oprócz kontynuacji zamierzeń swojego mistrza Petzold wspólnie z dendrologiem Georgiem Kirchnerem założył arboretum, uznawane za jedną z najbardziej znaczących kolekcji drzew w Europie. Za czasów kolejnych właścicieli (od 1883 roku rodziny von Arnim) kompozycja parkowa była dalej rozwijana. Powstało m.in. mauzoleum i pomnik upamiętniający Pücklera. W 1931 roku w centralnej części parku utworzono rezerwat przyrody. Ofensywa wojskowa pod koniec II wojny światowej przyniosła ogromne straty w całym założeniu. Zniszczeniu uległy obiekty rezydencjalne, mosty, mała architektura, drzewostan i łąki parkowe.

W 1945 roku park został podzielony na dwie części granicą państwową ustanowioną na Nysie Łużyckiej. Po stronie niemieckiej pozostał lewy brzeg rzeki z obiektami rezydencjonalnymi, natomiast na dawnym prawobrzeżnym przedmieściu Bad Muskau powstała Łęknica. Polską część parku włączono do Gospodarstwa Lasów Państwowych i Państwowego Gospodarstwa Rolnego.

Od 1988 roku dzięki polsko-niemieckiej współpracy trwają prace mające na celu rewaloryzację parku, a ich symbolicznym początkiem było odtworzenie Kamienia Pücklera. W 2004 roku polska część Parku Mużakowskiego została uznana za Pomnik Historii, natomiast transgraniczny park, jako integralna całość trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

W 2024 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa wraz z Fundacją „Park Księcia Pücklera Bad Muskau” rozpoczął realizację wspólnego projektu pt. „Park Mużakowski – zwiększenie atrakcyjności turystycznej i dostępności obiektu światowego dziedzictwa UNESCO”, finansowanego z Programu Współpracy INTERREG 2021-2027.

Opis 

Park rozciągający się na powierzchni przeszło 700 ha po obu stronach Nysy Łużyckiej, na terenie Polski i Niemiec, jest spójną kompozycją krajobrazową. Na lewym brzegu, po stronie niemieckiej, znajduje się centralna część założenia z wszystkimi obiektami rezydencjonalnymi wraz z Parkiem Zamkowym, Parkiem Górskim oraz Parkiem Zdrojowym. Po stronie polskiej znajduje się park naturalistyczny. Komunikację między obiema częściami zapewniają dwa odbudowane mosty na Nysie Łużyckiej: Most Podwójny i Most Angielski.

Park po stronie polskiej zajmuje powierzchnię 522 ha. Jego centralną częścią jest Park na Tarasach obejmujący łąki w dolinie Nysy i piętrzące się nad nimi wzgórze podzielone na tarasy. Przy brzegu rzeki rozciąga się Łąka Rotha i Łąka Książęca, a w głębi podmokła Łąka Trzcin, poprzecinana siecią kanałów odprowadzających nadmiar wód do Nysy. Oprawą dla rozległych otwartych przestrzeni są zadrzewione stoki, wśród których na różnych poziomach rozlokowane są budowle parkowe, punkty widokowe i tajemniczo nazwane miejsca stanowiące pretekst do wędrówek. Jednym z takich elementów jest Kamień Pücklera z 1901 roku upamiętniający twórcę parku, ustawiony na skraju tarasu ponad Nysą, w miejscu z którego roztacza się szeroka panorama doliny. Daleki, niemal kilometrowy widok na zamek rozpościera się z Tarasu Mauzoleum. Istniejącą tu niegdyś neogotycką kaplicę przypomina ustawiony w jej miejscu kamienny krzyż. Z kolei ludzki szkielet znaleziony podczas prac parkowych w 1840 roku upamiętniono jako Grób Nieznajomego. W północnej części zachowały się ślady miejsca wypoczynku pochodzącego z pierwszej fazy tworzenia parku tzw. Domu Angielskiego, a niedaleko od niego znajduje się Dąb Hermanna, który jako szczególny element kompozycji otrzymał nazwę własną. Jedynymi historycznymi budowlami po polskiej stronie parku są trzy XIX-wieczne wiadukty nad głębokimi wąwozami: Most Królewski zwany również Książęcym oraz Most Arkadowy i Wiadukt.

Na płaskim terenie za Parkiem na Tarasach znajduje się Park Górny obejmujący całkowicie zalesioną Bażantarnię i mużakowską szkółkę, która od początku była zapleczem ogrodniczym. Tutaj rośliny rozmnażano, uprawiano i przygotowywano do wysadzenia w docelowe miejsce. Wraz z rozwojem parku jej powierzchnia wzrosła z 4 do 20 hektarów i zmieniła charakter. Prawdopodobnie na początku XX wieku założono tu sad. Historyczna kolekcja dawnych odmian jabłoni tworzy obecnie ścieżkę pomologiczną. Rozciągające się obok Arboretum, pierwotnie było bogatą kolekcją dendrologiczną złożoną z ponad 290 gatunków drzew z licznymi odmianami, zakomponowaną na powierzchni około 55 ha. Teren dotychczas nie został poddany rewaloryzacji i porasta go gęsty samosiew. Podobnie wygląda najdalej na północ wysunięty obszar parku sięgający brzegów Nysy. Za czasów Pücklera istniała tutaj osada Alt Köbeln, która została włączona do kompozycji parku jako malownicza wioska urozmaicająca krajobraz. Zniszczona podczas II wojny światowej i rozebrana do fundamentów jest właściwie nierozpoznawalna w gęstwinie drzew. Skrajnie odmienny charakter ma otwarty teren Pól Bronowickich. Jest to 200-hektarowy obszar przyłączony do parku niedługo przed sprzedażą majątku przez Pücklera, ostatecznie zrealizowany przez jego następców. Stanowi część historycznej kompozycji gospodarstwa ozdobnego, tzw. farmy ornamentalnej, która oprócz walorów krajobrazowych miała również znaczenie użytkowe. Malowniczy krajobraz tworzą pola urozmaicone grupami drzew i pojedynczymi okazami wiekowych dębów. Aleja kasztanowcowa prowadzi do miejsca dawnego folwarku.

Obiekt dostępny przez cały rok.

Opr. Anna Jackiewicz, OT NID w Zielonej Górze, 28-05-2024 r.