Jest cennym przykładem rezydencji wzniesionej po raz ostatni w dziejach wielkiej własności międzyrzeckiej, jako obiekt oddający ducha i charakter lat 20. XX wieku. Został zrealizowany wg projektu Antoniego Leopolda Dygata, autora monumentalnych gmachów użyteczności publicznej odznaczających się funkcjonalnością i prostotą rozwiązań przestrzennych. Cechy te reprezentowane są w architekturze pałacu.

Historia

Obszar, w obrębie którego zlokalizowany jest pałac, został zagospodarowany po raz pierwszy na początku XVII wieku. Była to kolejna rezydencja na terenie Międzyrzeca – wcześniejsze występowały w innych lokalizacjach miasta. Została założona przez miecznika koronnego Gabriela Tęczyńskiego w 1617 roku, tym razem na południowy zachód od miasta. Powstał wówczas zespół złożony z drewnianego pałacu, budynków gospodarczych i rozległego ogrodu. Około połowy XVIII wieku zespół ten został przekształcony w duże, barokowe założenie pałacowe z oficynami, wozownią, oranżerią, kordegardą i budynkami gospodarczymi oraz rozległym, regularnym ogrodem barokowym z obszernymi boskietami i systemem kanałów. W latach 1805-15 rezydencja została przebudowana przez księcia Konstantego Adama Czartoryskiego. W pierwszym etapie urządzono dwa wielkie stawy w miejscu ogrodu kwaterowego, w drugim (po splądrowaniu Międzyrzeca przez wojska rosyjskie w 1812 roku), wzniesiono murowany pałac według projektu Szymona Bogumiła Zuga, usytuowany na północ od dawnego. Obiekt ten został zniszczony w 1830 roku podczas walk powstańczych. W latach 1845-52, według projektu Franciszka Marii Lanciego, powstał - w wyniku przebudowy oficyny południowo-wschodniej - nowy murowany, piętrowy pałac. Zdewastowany w 1915 roku podczas działań wojennych został ostatecznie zniszczony przez pożar w 1918 roku. Obecny obiekt wzniósł w latach 1922-28 hrabia Andrzej Potocki, według projektu Antoniego Leopolda Dygata. W ramach inwestycji nastąpiło też przekomponowanie parku i założenie sadów oraz rozbudowa części gospodarczej przy gorzelni. W 1939 roku pałac, zajęty początkowo przez wojska sowieckie, został ograbiony, a budynki przemysłowe częściowo zniszczone. Od końca września 1939 roku znalazł się w posiadaniu Niemców, którzy zorganizowali w nim komendanturę wojskową. Od 1944 roku majątek ponownie zajęła Armia Czerwona, która stacjonując na terenie rezydencji dokonała dalszej dewastacji pałacu i całego zespołu parkowego. W 1946 roku pałac przeznaczono na Państwowy Dom Dziecka (przemianowany w 1979 roku na Pogotowie Państwowe Opiekuńcze), a w części gospodarczej urządzono PGR. Dom Dziecka funkcjonował w obiekcie do 1998 roku, po czym od 2001 roku pałac stał się siedzibą Zamiejscowego Ośrodka Dydaktycznego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Od 2013 roku stanowi własność miasta Międzyrzec Podlaski. W latach 2020-23 władze samorządowe przeprowadziły w pałacu szeroko zakrojone roboty budowlane i prace konserwatorskie we wnętrzach, polegające m.in. na remoncie elewacji oraz konserwacji parkietów, drewnianej zabudowy pomieszczeń, boazerii, sztukaterii, kominków, łazienek z ceramicznym wyposażeniem i oranżerii.

Opis

Obiekt zlokalizowany jest w centralnej części zespołu pałacowo-parkowego, w układzie entre cour et jardin, na osi północ-południe. Zlokalizowany przy ul. Lubelskiej, po jej południowej stronie. Pałac jest obiektem murowanym, podpiwniczonym, obustronnie tynkowanym. Ściany murowane z cegły ceramicznej pełnej, stropy drewniane, belkowe. Pomiędzy kondygnacjami trzy drewniane klatki schodowe, jedna z ze schodami dwubiegowymi, dwie z jednobiegowymi. Stolarka okienna współczesna, drewniana, dwuskrzydłowa, w typie nawiązującym do rozwiązań historycznych. Część stolarki drzwiowej oryginalna, pozostała współczesna. Więźba dachowa drewniana, krokwiowo-stolcowa, poddasze adaptowane do funkcji dydaktyczno-mieszkalnej. Dach czterospadowy, kryty blachą płaską ocynkowaną, kładzioną na rąbek stojący, z lukarnami  w połaciach północnych i południowych. Budynek na planie litery „L”, dwukondygnacyjny, złożony z dwóch przylegających pod kątem prostym prostopadłościanów. Korpus główny z dwutraktowym układem wnętrz, z holem na osi głównej i korytarzami na osi wzdłużnej. Częściowo zachowany wystrój z ciemnego dębu: na parterze schody i boazeria w holu, parkiety i posadzki, na piętrze neorokokowe boazerie i wyposażenie łazienki. Elewacja frontowa i ogrodowa korpusu głównego dwukondygnacyjna, dwunastoosiowa, osie wyznaczone prostokątnymi oknami. Fasada artykułowana szerokimi lizenami, skrajna oś ujęta boniowaniem w układzie pionowym. Trójkondygnacyjny ryzalit  na osi głównej, o boniowanych narożach, z prostokątnymi oknami w układzie poziomym i balkonem w poziomie I kondygnacji, pod portal o wydatnym boniowanym obramieniu. Elewacje boczne czteroosiowe, o analogicznym wystroju. Na skrajnych osiach elewacji ogrodowej zlokalizowane są dwa wielokątne (o boniowanych narożach), jednokondygnacyjne aneksy stanowiące rodzaj werandy, zwieńczone tarasem. Dwukondygnacyjne elewacje skrzydła  wschodniego artykułowane płycinami pasowymi, w których znajdują się prostokątne okna. Obiekt po remoncie i pracach konserwatorskich dotyczących wnętrza i wyposażania, przeprowadzonym w latach 2020-23, adaptowany do funkcji placówki kultury i oświaty.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny z zewnątrz, wewnątrz w ramach zwiedzania ekspozycji.

Autor: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 04-04-2024 r.