Stanowi ważną dominantę krajobrazową w historycznej przestrzeni miasta.

Historia obiektu

Dzieje Międzyrzeca Podlaskiego są historią miasta prywatnego pozostającego przez większą część swego istnienia, aż do 1866 roku w rękach potężnych i wpływowych rodów magnackich. Wówczas, na mocy carskiego ukazu, zniesione zostały w mieście stosunki dominialne, a użytkownicy nieruchomości stali się ich właścicielami. Międzyrzec pojawia się w źródłach pisanych po raz pierwszy w 1390 roku, kiedy to Władysław Jagiełło nadał majątek (wówczas wieś) Abrahamowi Chamcowi. W 1430 roku osada przeszła na własność rodziny Nasutów, którym zawdzięcza prawo miejskie nadane przed 1442 roku. Kolejny przedstawiciel tego rodu, Jan Nasuta, starosta brzeski, zorganizował na nowo dobra międzyrzeckie, wznosząc w 1477 roku kościół pw. św. Mikołaja (w miejscu starego) oraz pierwszą siedzibę właścicieli – drewniany dwór. Na przestrzeni następnych wieków miasto i łączące się z nim dobra znajdowały się w rękach licznych rodów magnackich, które wraz z objęciem posiadłości rozbudowywały istniejącą siedzibę lub budowały nowe założenia, zmieniając ich charakter oraz lokalizację. W XVI wieku książę Stefan Zbaraski wzniósł na nowym miejscu drewniany zamek w typie fortalitium. Kolejna rezydencja – drewniany pałac z rozległym ogrodem, została założona przez miecznika koronnego Gabriela Tęczyńskiego w 1617 roku, tym razem na południowy zachód od miasta. W 2. połowie XVIII wieku zespół został przekształcony w duże, barokowe założenie pałacowe z oficynami, wozownią, oranżerią, kordegardą i budynkami gospodarczymi oraz rozległym regularnym ogrodem barokowym z obszernymi boskietami i systemem kanałów. W latach 1805-15 rezydencja została przebudowana przez księcia Konstantego Adama Czartoryskiego. W pierwszym etapie urządzono dwa wielkie stawy w miejscu ogrodu kwaterowego, w drugim (po splądrowaniu Międzyrzeca przez wojska rosyjskie w 1812 roku), wzniesiono murowany pałac według projektu Szymona Bogumiła Zuga, usytuowany na północ od dawnego. Obiekt ten został zniszczony w 1830 roku podczas walk powstańczych. W latach 1845-52, według projektu Franciszka Marii Lanciego, powstał – w wyniku przebudowy oficyny południowo-wschodniej – nowy murowany, piętrowy pałac. Zdewastowany w 1915 roku podczas działań wojennych został ostatecznie zniszczony przez pożar w 1918 roku. Obecny obiekt wzniesiony został w latach 1922-28 przez hrabiego Andrzeja Potockiego, według projektu Antoniego Leopolda Dygata. W ramach inwestycji nastąpiło też przekomponowanie parku i założenie sadów oraz rozbudowa części gospodarczej przy gorzelni. W 1939 r. pałac, zajęty początkowo przez wojska sowieckie, został ograbiony, a budynki przemysłowe częściowo zniszczone. Od końca września 1939 roku znalazł się w posiadaniu Niemców, którzy zorganizowali w nim komendanturę wojskową. Od 1944 roku majątek ponownie znalazł się w rękach wojsk sowieckich, które stacjonując na terenie rezydencji dokonały dalszej dewastacji pałacu i całego zespołu parkowego. W 1946 roku pałac przeznaczono na Państwowy Dom Dziecka (przemianowany w 1979 roku na Pogotowie Państwowe Opiekuńcze), a w części gospodarczej urządzono PGR. Dom Dziecka funkcjonował w obiekcie do 1998 roku, po czym od 2001 roku pałac stał się siedzibą Zamiejscowego Ośrodka Dydaktycznego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Od 2013 roku stanowi własność miasta Międzyrzec. W latach 2020-23 władze samorządowe przeprowadziły w pałacu szeroko zakrojone roboty budowlane i prace konserwatorskie we wnętrzach, polegające m. in. na remoncie elewacji oraz konserwacji parkietów, drewnianej zabudowy pomieszczeń, boazerii, sztukaterii, kominków, łazienek z ceramicznym wyposażeniem i oranżerii.

Opis obiektu

Zespół pałacowo-parkowy zlokalizowany jest przy ul. Lubelskiej, po jej południowej stronie, w południowo-zachodniej części miasta. Reprezentuje typ układu entre cour et jardin, który polega na rozplanowaniu całości w oparciu o charakterystyczny dla okresu baroku schemat pałacu wzniesionego między dziedzińcem a ogrodem. Oś symetrii pałacu, przebiegająca wzdłuż linii północ – południe, jest jednocześnie osią kompozycyjną całego założenia. Zespół złożony jest z pałacu, parku, memoratywnej baszty, kapliczki oraz budynków gospodarczych: magazynu, spichlerza, stajni, wozowni i gorzelni. Budynek pałacu stanowi główny element zespołu, na zachód od niego zlokalizowane są budynki gospodarcze. Park z geometrycznie wytyczonymi alejami i układem wodnym rozciąga się na południe od pałacu, poprzedzonego dziedzińcem z owalnym gazonem.   

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny z zewnątrz. Wnętrza pałacowe dostępne w ramach zwiedzania ekspozycji. Budynki gospodarcze dostępne z zewnątrz .

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 08-04-2024 r.