Przeprowadzony w ostatnich latach kompleksowy remont i nadanie gmachowi funkcji muzealnej przyczyniło się do skutecznej rewitalizacji dawnej siedziby dominikanów.

Historia

W 1593 roku starosta przeroślski i płotewski Jerzy Grodziński kupił Sejny od rodziny Wiśniowieckich. W 1602 roku przekazał te dobra dominikanom. Około 1610 roku zakonnicy rozpoczęli budowę murowanego orientowanego kościoła, konsekrowanego w 1632 roku. Klasztor – wznoszony najprawdopodobniej wraz z kościołem – ostatecznie ukończono między 1690 a 1706 rokiem. Badania archeologiczne dowodzą, że budowany był w kilku etapach, a jego najstarsze zachodnie skrzydło może być częścią dawnego dworu Wiśniowieckich pochodzącą jeszcze z XVI wieku. Już w XVII stuleciu założono w klasztorze studium filozoficzne i teologiczne, gdzie kształcono też dominikanów z innych konwentów. Opiekujący się parafią zakonnicy prowadzili działalność oświatowo-pedagogiczną, szkołę parafialną, konwikt dla młodzieży. W latach 60. XVIII wieku z fundacji starościny sejneńskiej Róży Strutyńskiej i jej córki Teresy Druckiej-Lubeckiej przeprowadzono przebudowę świątyni. Przeorganizowano jej wnętrze dobudowując od wsch. masyw wieżowy i likwidując pierwotną fasadę znajdującą się od strony wirydarza klasztornego. W 1796 roku rząd pruski skonfiskował majątek dominikanów, a w 1804 skasował konwent przekazując kościół władzom diecezjalnym. Wówczas rozpoczęły się pracę nad przystosowaniem obiektu do celów pedagogicznych. Działania te przerwała klęska Prus w wojnach z Napoleonem, w efekcie czego w dawnym klasztorze ulokowano rozmaite instytucje związane z nowo powstałym Księstwem Warszawskim. Na przestrzeni XIX stulecia w budynku klasztornym działały placówki edukacyjne cieszące się sporym uznaniem i promieniujące na bliższą i dalszą okolicę. Jedną z nich było sławne liceum sejneńskie powstałe w 1809 roku, później przekształcone w szkołę wydziałową, a następnie wojewódzką. Szkoła ta mogła poszczyć się wybitnymi nauczycielami i absolwentami, a jej kierownikiem był ks. Wojciech Szweykowski, pierwszy rektor Uniwersytetu Warszawskiego. W związku z bardzo licznym udziałem uczniów i absolwentów w powstaniu listopadowym obniżono jej rangę do szkoły obwodowej, a po dwóch latach zorganizowano tu gimnazjum. Od 1826 roku w budynku poklasztornym mieściło się także seminarium duchowne, które wychowało wielu wybitnych kapłanów, zasłużonych również niepomiernie dla kultury litewskiej. Podczas I wojny światowej w obiekcie funkcjonował szpital polowy, zaś od 1923 r. działało Gimnazjum Biskupie im. św. Kazimierza, po reformie 1936 r. poszerzone o liceum. Klasztor nie uległ poważnym zniszczeniom w czasie II wojny światowej, po 1945 roku został upaństwowiony, a w l. 50. ulokowano w nim państwowa szkołę rolniczą. W 1989 r. budynek został odzyskany przez Kościół. W 2008 roku, staraniem ks. Kazimierza Gackiego, rozpoczęto częściowy remont niszczejącego budynku. Na piętrze odnowiono salę, w której umieszczono ekspozycję muzealną oraz galerię obrazów sakralnych. Po ostatnich kompleksowych pracach konserwatorskich przeprowadzonych w latach 2019-2023 pod kierunkiem ks. proboszcza Zbigniewa Bzdaka obiekt został w całości przywrócony do użytkowania jako siedziba Muzeum Kresów Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Opis

Zespół usytuowany w centrum miasta, przy północno-wschodniej pierzei dawnego rynku (ob. Plac św. Agaty), u wylotu głównej ulicy Józefa Piłsudskiego. Od północy, zachodu i południa otoczony pozostałościami d. ogrodów klasztornych, ograniczonych od wschodu rzeką Marychą. Klasztor murowany, dwukondygnacyjny, na rzucie czworoboku z wewnętrznym wirydarzem przylega do tylnej (zachodniej) elewacji kościoła. W narożach budynku cylindryczne baszty nakryte dzwonowatymi hełmami. Elewacje częściowo podzielone na osie przy pomocy lizen, pilastrów toskańskich i szkarp dźwigających wąskie, profilowane gzymsy koronujące. Wnętrza trzech skrzydeł jednotraktowe o układzie korytarzowo-amfiladowym, oddzielone od wirydarza korytarzem przekrytym sklepieniem krzyżowym, który biegnie również w skrzydle wschodnim położonym wzdłuż prezbiterium kościoła.  

Klasztor podominikański odznacza się unikatową na tle regionu formą architektoniczną, której źródeł szukać należy m.in. w tradycyjnym planie średniowiecznego claustrum, czyli przylegającego do kościoła czworobocznego klasztoru z wirydarzem. Taki model budowli mieszkalnej, wzbogacony o okrągłe narożne baszty inspirowane budownictwem obronnym i projektami Sebastiana Serlio, spotykany był w XVII w. zarówno w architekturze zamkowej, pałacowej, jak i klasztornej. Przykładem mogą być tak realizacje na terenie Korony (Zamek Ujazdowski w Warszawie, klasztor bernardynów w Leżajsku, klasztor paulinów na Skałce), jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego (zamki w Poniemuniu i Holszanach, klasztor bernardynów w Drui), które mogły stać się bezpośrednią inspiracją dla sejneńskich dominikanów.

Seminarium duchowne mieszczące się w 2. połowie XIX wieku w klasztorze podominikańskim było jednym z najważniejszych ośrodków litewskiego odrodzenia narodowego. Z ośrodka litewskości – gimnazjum w Mariampolu – liczni absolwenci trafiali do seminarium duchownego w Sejnach. Wielu z nich na co dzień posługiwało się językiem litewskim. Po wprowadzeniu przez Rosjan w 1865 roku zakazu publikacji w języku litewskim alfabetem łacińskim (kazano stosować tzw. grażdankę), książki i czasopisma zaczęto drukować w Prusach Wschodnich i przemycano je na litewskie tereny imperium rosyjskiego. Dało to początek walce o kulturę i wyzwolenie Litwinów. W procederze tym brało udział około stu litewskich księży z diecezji sejneńskiej (augustowskiej). Seminarzyści sejneńscy podejmowali także inne nielegalne działania, m.in. zorganizowali tajną bibliotekę. Przemyconą i zgromadzoną literaturę szeroko kolportowano. W seminarium przygotowywano też nielegalne gazety w języku litewskim: ukazywało się aż pięć tytułów. Księża i seminarzyści pisywali do gazet wydawanych w języku litewskim, najpierw w Prusach Wschodnich, a po zniesieniu zakazu druku w ich języku narodowym w 1904 r., także w Królestwie Polskim i Rosji. Po zniesieniu zakazu i liberalizacji przepisów na fali wydarzeń 1905-1907 przystąpiono w Sejnach do organizacji drukarni i wydawania czasopism w języku litewskim, m.in. bardzo popularnego i wpływowego czasopisma „Šaltinis”, które odegrało niebagatelną rolę w rozwoju litewskiej kultury i świadomości narodowej. Powstawały też rozliczne stowarzyszenia kulturalne, oświatowe, społeczne i narodowe. Rola seminarium duchownego w tych przedsięwzięciach była bardzo istotna.

Zabytek dostępny z zewnątrz, wnętrze w godzinach otwarcia muzeum

Oprac. mgr inż. arch. Tomasz Rogala, TT&B Studio Architektury i Grafiki; dr Aneta Kułak, dr Grzegorz Ryżewski, NID Oddział Terenowy w Białymstoku, 01.07.2024 r.