Historia

Początki wielowyznaniowego cmentarza przy ulicy Zarzecze i Bakałarzewskiej sięgają 1820 roku. W 1825 roku, w rejestrze pomiarów miasta Suwałki, wymieniono trzy cmentarze: katolicki, żydowski i luterański. Cmentarz ewangelicki na planie zbliżonym do trapezu usytuowany został pomiędzy cmentarzem katolickim od północy, a prawosławnym od południa. Pochowani na nim są ewangelicy dwóch wyznań: ewangelicko - augsburskiego (luteranie) i ewangelicko - reformowanego (kalwini). Ci ostatni pochowani są na niewielkim obszarze w południowo - zachodniej części cmentarza. Kaplica cmentarna zbudowana została w okresie międzywojennym, przed II wojną światową. W latach 1945-1952, po odebraniu parafii ewangelickiej kościoła pw. Świętej Trójcy przy ulicy T. Kościuszki, kaplica cmentarna była jedynym ewangelickim miejscem kultu w okolicy. Odbywały się w niej nabożeństwa, śluby i konfirmacje.

Opis

Kaplica cmentarna położona jest w pobliżu bramy cmentarza, przy głównej alejce. Murowana z czerwonej cegły, założona na rzucie prostokąta, posadowiona na cokole z kamiennych ciosów. Bryła prostopadłościenna, nakryta płytkim, blaszanym, dwuspadowym dachem. Szczyty wysunięte powyżej połaci dachu, schodkowe; szczyt od frontu zwieńczony masywnym, ceglanym krzyżem. Elewacje gładkie, zwieńczone wydatnym, schodkowym gzymsem koronującym. W ścianach bocznych prostokątne otwory okienne z ceglanym podokiennikiem, zaopatrzone w płycinowe okiennice. Okna trójskrzydłowe z nadślemieniem, wielokwaterowe; skrzydła środkowe ozdobnie podzielone szprosami. W ścianie frontowej prostokątny otwór wejściowy poprzedzony dwustopniowymi schodami, wypełniony dwuskrzydłowymi, płycinowymi drzwiami z nadświetlem. Wnętrze jednoprzestrzenne, nakryte drewnianym, odcinkowym stropem pseudokolebkowym, z deskowym sufitem. Przy ścianie południowej usytuowany prostopadłościenny, murowany ołtarz z dużym krucyfiksem. Przed ołtarzem kazalnica w formie trójbocznie zamkniętej, murowanej ścianki. Ołtarz i ambona dostępne z lewej strony trójstopniowymi, zabiegowymi schodami. W wyposażeniu kaplicy - katafalk i ławki. Kaplica posiada skromne wartości artystyczne widoczne w proporcjonalnej bryle i uskokowych zwieńczeniach szczytów. Wzniesiona z cegły, z zastosowaniem oszczędnego, ceglanego detalu nawiązuje do architektury gubernialnego miasta Suwałk końca XIX wieku. Mimo, że nie udało się ustalić daty jej budowy, to pewne elementy, jak np. forma trójskrzydłowych, wielokwaterowych okien nawiązuje do rozwiązań stosowanych w budownictwie mieszkalnym w latach 30. XX wieku. Inne szczątkowo zachowane cmentarne kaplice ewangelickie (Chmielówka, Zielone Kamedulskie) pozwalają przypuszczać, że ich forma architektoniczna jest nieprzypadkowa a charakterystyczna dla tej części województwa podlaskiego. 

Suwalscy ewangelicy byli potomkami Polaków, Litwinów, Niemców, Mazurów, Szkotów i Francuzów. Zespół cmentarzy siedmiu wyznań wraz z usytuowanymi na nich obiektami sakralnymi stanowi wyjątkowy obiekt w skali kraju.

Kaplica znajduje się na terenie cmentarza, który jest ogólnodostępny. Dostęp do wnętrza kaplicy może być ograniczony.

Oprac. Iwona Górska, Joanna Kotyńska – Stetkiewicz, dr Grzegorz Ryżewski Oddział terenowy w Białymstoku 25.02.2025 r.