Historia obiektu

Miasto Bircza zostało założone na prawie magdeburskim przed 1464 r. na gruntach wcześniej lokowanej na prawie wołoskim wsi zwanej Birczą Starą przez Jerzego ze Zboisk herbu Gozdawa, protoplastę rodu Bireckich. Początkowo miasto funkcjonowało pod nazwą Nowy Bród, która jednak się nie przyjęła. Pod nowy ośrodek miejski wybrano miejsce odznaczające naturalnymi walorami obronnymi leżące na wyniosłym wzgórzu, chronione od strony pn. korytem rzeki Stopnica i jej dopływu - potoku Kamionka, przy ważnym trakcie drożnym wiodącym z Przemyśla do Sanoka. W 2. poł. XV w. powstały fortyfikacje miejskie, które składały się z wałów ziemnych i stojących na nich parkanów. Obwałowania obejmowały miasto lokacyjne wraz z blokami zabudowy przyrynkowej i drewnianym kościołem parafialnym pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, dochodząc na pn.-zach. do brzegów Stopnicy, a na pn. do potoku Kamionka. Wiadomo, że w obwodzie obronnym od strony pd. funkcjonowała brama miejska (rejon ul. Szkolnej na pd. od budynku Urzędu Gminy). Cały miejski system obronny Birczy sprzężony był z drewniano-murowanym zamkiem właścicieli miasta i otaczającymi go fortyfikacjami, które chroniły miasto dodatkowo od strony pd.-wsch. Tego typu system obronny funkcjonował sprawnie w okresie od 2. poł. XV w. do pocz. XVIII stulecia, chroniąc ośrodek klucza birczańskiego, a także ludność okolicznych wsi do niego przynależnych przed największym w epoce wczesnej nowożytności zagrożeniem, jakim były grabieżcze najazdy ord tatarskich. Począwszy od 1. poł. XVIII w. ziemne obwarowania miejskie zaczęły być stopniowo niwelowane. Proces ten trwał jeszcze w 3. ćw. XX stulecia, czego przykładem była budowa obwodnicy od strony pn. Birczy w latach 60., na skutek czego doszło do zmian ukształtowania terenu w tym rejonie.

Opis obiektu

System dawnych fortyfikacji miejskich Birczy zabezpieczających ten ośrodek miejski w okresie późnego średniowiecza i w epoce wczesnej nowożytności zachował się do chwili obecnej tylko fragmentarycznie. Najlepiej zachowaną i najbardziej czytelną obecnie częścią dawnych obwarowań miejskich są pozostałości wałów ziemnych (zachowane między ul. Bieszczadzką stanowiącej odcinek drogi krajowej nr 28, a kościołem parafialnym pw. Św. Stanisława Kostki), które broniły niegdyś dostępu do miasta lokacyjnego od strony wsch. i pn.-wsch. Obecnie teren ten stromo opadający ku pn. porośnięty jest grupami drzew liściastych i krzewami. Inny niewielki odcinek wałów tworzący obwód obronny miasta od strony pn. o długości kilkunastu metrów, który jest dobrze widoczny z ul. Bieszczadzkiej, zachował się za pn.-wsch. narożnikiem placu rynkowego między dwoma wolnostojącymi budynkami mieszkalnymi. Warto też zwrócić uwagę na dobrze zachowany odcinek wału obronnego w pd.-zach. części miasta lokacyjnego, który znajduje się w  rejonie pn. części ul. Pocztowej. Poza tym dość czytelny fragment dawnej linii fortyfikacji miejskich zachował się również między ul. ks. Stanisława Okońskiego i ul. Słowackiego za zachodnim blokiem zabudowy przyrynkowej. Jest to  odcinek wału ziemnego o przebiegu równoleżnikowym, który ciągnie się w kierunku wsch. począwszy od ul. ks. Stanisława Okońskiego i obecnie porośnięty jest trawą i niewielkimi krzewami.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny z zewnątrz

Autor noty: Oprac. dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 04.07.2024 r.