W skład zespołu wchodziły także obiekty gospodarcze i tereny rekreacyjne przeznaczone do jazdy konnej. W bezpośrednim sąsiedztwie obiektu powstał także kościół (pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa) oraz rodowe mauzoleum.

Historia obiektu

Zespół rezydencjonalny został ukształtowany w 2 poł. XIX w., kiedy to z inicjatywy Hugo I Henckel von Donnersmarcka wzniesiono pałac pełniący początkowo funkcję letniej siedziby dla poszczególnych członków rodziny, który następnie rozbudowano (poprzez dodanie do obiektu m.in dwóch wież), już na życzenie Łazarza IV, ok. 1891 r. Wokół rozwijającej się rezydencji utworzono wówczas także park, powstały w wyniku zaadaptowania i przekształcenia w komponowaną formę zieleni towarzyszących mu terenów leśnych. Całość otoczono murem, w którym wytyczono kilka bram. Pod koniec XIX w. założenie powiększono, włączając do jego programu funkcjonalno-przestrzennego obszary położone na południe od zespołu, w obrębie których wprowadzono odpowiednią infrastrukturę przeznaczoną do jazdy konnej. W rejonach położonych w kierunku północnym względem rezydencji wytyczono z kolei tor służący do organizowania wyścigów konnych. W XX w. dokonano podziału zespołu. W części południowej ulokowano szkołę wraz z budynkiem internatu, przyczyniając się tym samym do zatarcia historycznych rozwiązań.

Opis obiektu

Założenie pałacowo-parkowe w Nakle Śląskim znajduje się w południowo-zachodniej części miejscowości. Współcześnie graniczy ono z przebiegiem ul. Głównej (od północy) i Powstańców (od zachodu), a także nową zabudową (od południa i wschodu). Jego powierzchnia wynosi ok. 8 ha (historycznie wahała się w granicach ok. 100, następnie 10 ha).

W skład zespołu poza parkiem i pałacem wchodziły także zabudowania gospodarcze (np. stajnia, stadnina, dom zarządcy), jak również tereny przeznaczone do rekreacji – w tym tor do wyścigów konnych, znajdujący się na tzw. Kowalikach. W bezpośrednim sąsiedztwie założenia wzniesiono również kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa i rodzinne mauzoleum oraz folwark. Integralnymi częściami zespołu były także tereny łączące go za pomocą układu komunikacyjnego z pobliskimi lasami, leśniczówką, wspomnianym torem do wyścigów konnych oraz dworcem kolejowym.

Kompozycja samego parku utrzymana została w stylu swobodnym. Układ komunikacyjny ukształtowano w sposób nawiązujący do naturalistycznych rozwiązań (poszczególne odcinki ścieżek posiadały miękki, płyny kształt). W bezpośrednim sąsiedztwie pałacu wytyczono również dziedziniec gospodarczy. Za pomocą układu komunikacyjnego zespół powiązano także widokowo i funkcjonalnie z najbliższą okolicą oraz jego południowymi i północnymi fragmentami, odnoszącymi się do przywołanej hodowli koni. W okresie XX w. nastąpiła redukcja wybranych odcinków ścieżek – pozostawiono głównie te, o funkcji typowo użytkowej.

Dominującą formą komponowanej zieleni, obecną na terenie parku były kształtowane w sposób swobodny grupy drzew i krzewów, którym towarzyszyły także solitery. W kierunku północnym względem pałacu obecna była także aleja. Do ich tworzenia wykorzystywano m.in. rośliny takie jak: Acer (klon), Betula (brzoza), Carpinus (grab), Pinus (sosna), Platanus (platan), Fraxinus (jesion), Fagus (buk), Robinia pseudoacacia (robinia akacjowa), Ulmus (dąb), Tilia (lipa) oraz Ulmus (wiąz). Istotnymi elementami kompozycji były także polany widokowe, łąki i pobliskie lasy.

Wskazane elementy pozwalały na kształtowanie poszczególnych wnętrz parkowych, a także przyczyniały się do podkreślenia układu komunikacyjnego. W programie parku istotne stały się również polany i łąki. Tereny otwarte miały szczególne znaczenie przy formowaniu południowych fragmentów założenia – za ich pomocą m.in. wyznaczano przestrzenie służące do rekreacji, w tym te przeznaczone do jazdy konnej.

Obecnie obiekt stanowi przykład komponowanej formy zieleni, pełniącej funkcję parku publicznego, towarzyszącego jednocześnie jednostce kultury (w pałacu mieści się Centrum Kultury Śląskiej).

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Park – obiekt dostępny przez cały rok. Pałac – pełni funkcję instytucji kultury powiatu tarnogórskiego  – obiekt dostępny z zewnątrz; wejście do budynku możliwe w godzinach pracy instytucji.

Autor noty: opr. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 24-09-2024 r.