Historia

Haczów jest wsią o starej metryce, wymienianą w przywileju lokacyjnym wydanym przed 1370 rokiem przez Kazimierza Wielkiego, pozostającą własnością królewską, z dziedziczonym urzędem sołtysa, aż do czasów zaborów. Trudno określić czas powstania założenia dworskiego w Haczowie. Do 3. ćwierci XVIII wieku majątek był zarządzany przez miejscowe rodziny: Zborowskich, Tarnowskich, Sienińskich i Mniszchów. W 1779 roku nabył go od rządu austriackiego Adam z Urbanic Urbański h. Nieczuja. Gospodarzami majątku byli po Adamie: syn Ignacy, brat Ignacego Stanisław Urbański z Komborni, siostra Ludwika z Urbańskich Rosnowska, stryjeczny bratanek Franciszka Ksawery Urbański oraz syn Ksawerego Mieczysław – ostatni dziedzic Haczowa. Do rodziny Urbańskich wieś należała do 1944 roku. 

Pierwotny dwór wzniesiono zapewne na przełomie XVI i XVII wieku, w literaturze podawane jest także inne datowanie: 2. połowa XVII wieku i początek XVIII wieku. Wiadomo, że dwór rozbudowano w 1729 roku a po 1803 roku remontowano, z inicjatywy Ignacego Urbańskiego. W tym samym czasie przebudowano oficynę i wzniesiono pawilon ogrodowy. Dokonano także zmian w rozplanowaniu parku a całą część rezydencjonalną ogrodzono. Zespół dworski odwzorowany został na planie katastralnym z połowy XIX wieku jako duże założenie. Część rezydencjonalna, oddzielona od zespołu folwarcznego drogą, zajmowała obszar o rzucie wydłużonego - na osi północ-południe - prostokąta. Umiejscowiony pośrodku dwór, poprzedzony od frontu gazonem objezdnym, dzielił ogród na dwie części: geometryczną od południa i swobodnie rozplanowaną, krajobrazową od północy. Na terenie zespołu rezydencjonalnego znajdowało się wtedy pięć budynków: dwór, dwa pawilony ogrodowe i dwie oficyny, wszystkie murowane. 

W kolejnych latach w północnej części zespołu, na terenie parku wzniesiono oranżerię. W 2. połowie XIX wieku dwór został przebudowany, a w latach 20. XX wieku z inicjatywy Heleny Urbańskiej  przekształcono pawilon ogrodowy na kaplicę. Jeszcze w 1944 roku haczowski majątek został przekazany, na mocy testamentu, Gminie Haczów. W czasie wojny dwór użytkowany był przez Niemców i przez nich został całkowicie ogołocony z wyposażenia. W latach powojennych mieściła się w nim szkoła, OSP, magazyn materiałów spożywczych i budowlanych, mieszkania i klubo-kawiarnia, następnie nieużytkowany i nieremontowany, popadł w ruinę, podobnie jak oranżeria - przebudowana i przez jakiś czas funkcjonująca jako kino. W sąsiedztwie dworu wzniesiono przychodnię zdrowia a w ogrodach ulokowano zabudowania gospodarcze PGR, co trwale zmieniło kontekst przestrzenny zabytkowych obiektów. W latach 1971-1974 podcięto skarpę w południowo-zachodniej części parku w bezpośrednim sąsiedztwie kaplicy, w związku z budową gminnego ośrodka kultury. Od lat 80. XX wieku prowadzono prace remontowe przy dworze, z kilkoma dłuższymi przerwami. W 2014 roku rozpoczęto rewitalizację elementów zespołu: dworu, parku i oranżerii, z przeznaczeniem na cele publiczne.  

Opis    

Zespół dworski w Haczowie jest założeniem średniej wielkości, o powierzchni około trzech hektarów, ulokowanym w środkowej części miejscowości, na płaskim wzniesieniu opadającym ku zachodowi, w stronę rzeki Wisłok. Obecnie zespół zajmuje około ¾ swojej historycznej powierzchni i obejmuje: dwór otoczony parkiem o charakterze krajobrazowym oraz znajdujące się na jego obszarze budynki: oficynę-lamus, kaplicę, oranżerię i bramę wjazdową. W założeniu dominuje dwór o formie nadanej mu w początku XIX wieku w wyniku przebudowy. Dominantę przestrzenną i znaczeniową zespołu stanowi dwór umiejscowiony w  środkowej części zespołu, frontem na południe, przy gazonie objezdnym. Po przeciwnej stronie owalnego gazonu znajduje się oficyna-lamus, a jego przestrzeń „domyka” od wschodu współczesny budynek przychodni. Na południe od oficyny, przy zachodniej granicy zespołu położona jest kaplica a w środkowej części założenia, na wschód od dworu oranżeria. Budynkom towarzyszy park ze starodrzewem i współczesnym układem alejek nadanym w ramach rewitalizacji. Zespół dworski jest ważnym elementem w strukturze miejscowości, ulokowany po zachodniej stronie rzeki Wisłok jest powiązany widokowo ze znajdującym się na przeciwległym brzegu doliny zespołem kościelnym, z dwoma zabytkowymi świątyniami, w tym słynnym gotyckim kościołem wpisanym na listę światowego dziedzictwa.

Obiekt dostępny

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 19.01.2026 r.

Bibliografia    

• Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.
• Polakowski S., Pozostałości złożeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.
• Śnieżyńska-Stolotowa E., Stolot F., Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. 13, województwo rzeszowskie, Warszawa 1974.