Wraz z bliźniaczą kamienicą pod św. Mikołajem powstały w wyniku przebudowy na początku XVII wieku skromnych murowanych domów przez patrycjuszowski ród Przybyłów. Zwraca uwagę imponującą dekoracją płaskorzeźbiarską fasady o rozbudowanym programie ikonograficznym scen biblijnych, ujętych w motywy roślinne, figuralne i geometryczne, którego centralny element stanowi postać św. Krzysztofa. 

Historia 

Na podstawie dostępnej literatury i źródeł wiadomo, że kamienica „Pod św. Krzysztofem” nie została wzniesiona na surowym korzeniu, a powstała w wyniku przebudowy około 1615 roku murowanej zabudowy (jednego lub dwóch domów), która znajdowała się na parceli zakupionej przez rodzinę Przybyłów około 1580 roku. Nie jest znany budowniczy ani murator. Pomimo zniszczeń miasta podczas najazdu wojsk szwedzkich, następnie w okresie powstania styczniowego, a także I i II wojny światowej, kamienica przetrwała w zasadzie w niezmienionej formie, ulegając jedynie nieuniknionym przekształceniom wnętrza – „Z siedemnastowiecznych kamienic rynkowych trwają tedy w dobrym stanie i niezbyt wiele zmienione dwie tylko, na szczęście najlepsze bez wątpienia, podobne do siebie zresztą, jak bliźnięta i jak bliźnięta sjamscy ze sobą zrośnięte; są to tak zwane domy Przybyłowskie, wystawione przez dwóch braci Przybyłów: Mikołaja i Krzysztofa, synów słynnego Bartosza, którzy też przyozdobili je wizerunkami swoich świętych patronów.” (Husarski W., Kazimierz Dolny, Warszawa 1957). W sposób reprezentacyjny potraktowano część frontową kamienicy. Fasadę pokryto zachowaną do dziś niezwykle bogatą dekoracją płaskorzeźbiarską o rozbudowanym programie ikonograficznym ujętym w motywy roślinne, figuralne oraz geometryczne. Dominującym elementem jest wspomniana postać św. Krzysztofa, patrona nie tylko fundatora budowy, ale i miast oraz wsi leżących nad rzekami, co nadaje kamienicy wyjątkowego dla Kazimierza znaczenia. Świętemu towarzyszą ujęte w architektoniczne ramy postaci i sceny biblijne. Całość wieńczy imponująca attyka z równie dekoracyjnym grzebieniem nadającym bryle lekkości i finezji. W kontraście do niezwykle bogato opracowanej elewacji frontowej, tył kamienicy pozbawiono jakichkolwiek form dekoracyjnych, ściany z opoki wapiennej pozostawiano nieotynkowane. Ilość osi wyznaczonych przez otwory drzwiowe i okienne wydaje się niezmienna, choć one same noszą ślady przemurowań. Istotnym momentem w dziejach i chronologii kamienicy „Pod św. Krzysztofem” był rok 1765, kiedy to stała się siedzibą ratusza. Dotychczas nie zostały jeszcze prześledzone i zweryfikowane losy własnościowe kamienicy, prawdopodobnie z własności miejskiej przeszła w posiadanie odpowiednio zmieniających się władz szczebla państwowego. Szeroko zakrojone prace konserwatorskie wykonano w kamienicy w 1920 roku, a następnie w latach 1936-1938 oraz w okresie powojennym przy udziale i merytorycznym nadzorze architekta Karola Sicińskiego. Renowację rzeźb elewacji prowadził artysta-rzeźbiarz Jan Ślusarczyk. Wtedy to kamienica „Pod św. Krzysztofem” była już siedzibą Banku Spółdzielczego, którego własnością pozostaje do chwili obecnej. W kolejnych latach przy kamienicy regularnie prowadzono prace służące przede wszystkim zabezpieczeniu wyjątkowych dekoracji rzeźbiarskich i sztukatorskich. Konserwację frontu prowadzono m. in. w latach 1982-1987. Z uwagi na pogarszający się stan dekoracji rzeźbiarskiej i konstrukcji attyki w 2002 roku zostały wykonane doraźne zabezpieczenia grzebienia oraz zadaszenia osłaniającego poniżej. W 2008 roku wykonano wzmocnienie i naprawę naruszonych elementów konstrukcji budynku, prace zabezpieczająco-remontowe uszkodzonych elementów attyki, prace remontowo-konserwatorskie elewacji wraz z podcieniami, połączone z konserwacją i rekonstrukcją detali kamiennych oraz sztukatorskich, naprawą tynków, konserwacją stolarki okiennej i drzwiowej oraz dokonano częściowej wymiany, a także konserwacji pokrycia dachowego wraz z orynnowaniem. Z uwagi na modelowo przeprowadzone prace konserwatorskie i zabezpieczające, w 2009 roku obiekt został wyróżniony „Laurem Konserwatorskim” przyznawanym przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie. Ponadto, realizację nagrodzono w ogólnopolskim konkursie „Zabytek Zadbany” organizowanym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opis 

Kamienica „Pod św. Krzysztofem” jest zlokalizowana w zwartej zabudowie tworzącej południowo-wschodnią pierzeję Rynku, zamyka jej narożnik u zbiegu ulic Mały Rynek i Browarnej. Wraz z przylegającą od południowego zachodu piętrową dobudówką, parterowym pawilonem oraz drewnianą oficyną tworzy zabudowania prostokątnej regularnie wytyczonej działki. Od północnego wschodu graniczy z bliźniaczą kamienicą „Pod św. Mikołajem”, a od południowego wschodu otwiera się na niezabudowane podwórze i przestrzeń Małego Rynku. Kamienicę wzniesiono na rzucie zbliżonym do kwadratu z podcieniami od frontu oraz jednym pomieszczeniem przylegającym do południowego boku traktu przedniego. Jest to obiekt dwutraktowy z sienią przelotową przesuniętą od osi, od południa podparty szkarpą. Kamienica piętrowa, częściowo podpiwniczona, nakryta dachem siodłowym trójspadowym z attyką od frontu. Elewacja frontowa zdobiona boniowaniem, w dolnej partii jedynie filary podpierające arkady podcieni gładko opracowane. Na osi, nad środkową arkadą, na linii okien piętra znajduje się postać św. Krzysztofa. Bogatą dekorację rzeźbiarską tej partii elewacji tworzą hermowe pilastry flankujące otwory okienne oraz przerywane naczółki. Po bokach elewacji pionowe pasy wypełnione ornamentem okuciowym stanowiącym tło dla postaci Judyty i Salome oraz uzupełnione inskrypcjami w języku łacińskim. Nad całością umieszczono profilowane belkowanie, nad którym attyka o dziewięciu polach wyznaczonych pilastrami pokrytymi ornamentem roślinnym, zwieńczonymi konsolkami dźwigającymi gierowany wydatny gzyms. W polach umieszczono medaliony z przestawieniami odnoszącymi się do Chrystusa w formie osoby lub symboli, w dwóch skrajnych Chrystus Cierniem Koronowany i św. Sebastian. Przestrzeń między konsolami zdobi dekoracja w formie ornamentu okuciowego. Grzebień attyki złożony z półkolistych, ustawionych na ozdobnych cokołach, przerywanych naczółków, między którymi znajdują się bogato kształtowane sterczyny. Naczółek wieńczący naroże kamienicy zachodzi na elewację boczną, stąd z uwagi na jego eksponowany charakter w widoku z kierunku południowego zastosowano analogiczne dekoracyjne opracowanie. Elewacja tylna nieotynkowana, z opoki wapiennej, o zróżnicowanych formach otworów okiennych wyznaczających pięć osi – dwie w części zryzalitowanej, jednotraktowej, część trójosiowa nieco cofnięta. Widoczne ślady przemurowań otworów drzwiowych – zamurowany w osi skrajnej południowej, przekształcony w otwór okienny w osi środkowej cofniętej części elewacji. W kamienicy zastosowano zróżnicowane formy sklepień – w podcieniu krzyżowe, sień przelotowa sklepiona kolebką, w pomieszczeniach parteru krzyżowe i kolebkowe z lunetami, klatka schodowa nakryta spłaszczonym sklepieniem segmentowym. Na piętrze stropy belkowe, stolarka okienna i drzwiowa drewniana, w większości współczesna utrzymująca formy historyczne. Pomieszczenia o wtórnym wyposażaniu. Niezwykle ciekawy element wnętrz stanowią kolumna podtrzymująca strop oraz kolumny międzyokienne w sali na piętrze, które pokrywa bogata manierystyczna dekoracja stanowiąca powtórzenie motywów ornamentalnych zastosowanych na elewacji frontowej. Część dawnego pieca zwana „grubą” w okresie powojennym została zaadaptowana na potrzeby skarbca banku. Obecnie działalność operacyjna prowadzona jest w parterze kamienicy, tam też pomieszczenia administracyjne oraz gospodarcze, dawne sale bankowe na piętrze obecnie nieużytkowane, w trakcie prac remontowych, planowane do dalszego zagospodarowania na dodatkową działalność Banku Spółdzielczego w Kazimierzu Dolnym.

Zabytek dostępny w godzinach pracy banku. Obiekt dostępny architektonicznie w kondygnacji parteru, gdzie prowadzona jest działalność operacyjna. Pomieszczenia na piętrze są obecnie nieużytkowane, w trakcie remontu.

Oprac. Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 07-07-2025 r.