Historia obiektu

Po raz pierwszy park na tym terenie pojawia się w 1617 roku wraz z realizacją rezydencji – drewnianego pałacu z rozległym ogrodem – przez miecznika koronnego Gabriela Tęczyńskiego. Około połowy XVIII wieku zespół został przekształcony w duże założenie, obejmujące regularny ogród barokowy z obszernymi boskietami i systemem kanałów. Jego wygląd jest znany na podstawie planu z 1773 roku. Charakteryzował się trójdzielnym układem kompozycyjnym, tzn. płaskimi parterami, gabinetami w boskietach i sadami otoczonymi szpalerami oraz stawami. Zastosowano klasyczny dla baroku układ wieloosiowy. Oś główna rozpoczynała się przed bramą, po czym przebiegała w kierunku południowym przez wielki dziedziniec, przecinając pałac oraz kanał wodny, mając po obu stronach symetrycznie rozłożone elementy architektoniczne i roślinne. Kończyła się natomiast u wylotu alei ogrodowej. Poszczególne kwatery z bogatym rysunkiem roślinności oraz ścieżki były wzajemnie powiązane i łączyły się kanałami wodnymi ze sobą oraz głównym stawem. Autorstwo projektu tej fazy założenia przypisuje się Chrystianowi Piotrowi Aignerowi. Był to okres – ostatnia ćw. XVIII wieku – największego rozkwitu rezydencji i założenia parkowego. Już nigdy potem w historii posiadłości układ kompozycyjny ogrodu nie był tak bogaty i kunsztowny. Na początku XIX wieku zasadniczy charakter założenia nie uległ zmianie, przekształcono jedynie dwie kwatery ogrodu dolnego w dwa wielkie stawy. W latach 1845-52, według projektu Franciszka Marii Lanciego, powstał nowy murowany, piętrowy pałac. Zmiana lokalizacji pałacu, głównego elementu założenia, pociągnęła za sobą przekształcenia pozostałych części. Zlikwidowano barokowy układ parterów i gabinetów przy starym pałacu. Regularne formy przekształcone zostały w swobodne nasadzenia. Przed budynkiem nowej rezydencji powstał owalny gazon. Niemniej, przebudowując regularne założenie ogrodowe na krajobrazowe, zachowano niektóre jego stare elementy kompozycyjne – niezmieniona pozostała część północno-wschodnia zespołu. Po raz ostatni w dziejach wielkiej własności międzyrzeckiej, kolejny pałac został zrealizowany pod koniec lat 20. XX wieku dla hrabiego Andrzeja Potockiego, wg projektu Antoniego Leopolda Dygata. W ramach inwestycji nastąpiło też przekomponowanie parku i założenie sadów oraz rozbudowa części gospodarczej przy gorzelni. W czasie II wojny światowej i latach kolejnych park dzielił los całego założenia. Obecnie stanowi własność miasta Międzyrzec, które w latach 2018-20 przeprowadziło prace rewaloryzacyjne części ogrodowej założenia.

Opis obiektu

Park stanowi ramy przestrzenne zlokalizowanego na południowy-zachód od centrum miasta zespołu pałacowo-parkowego. Jego układ zdeterminowany jest typem założenia  entre cour et jardin, polegającego na usytuowaniu pałacu między dziedzińcem, a ogrodem. Oś symetrii budynku jest jednocześnie osią kompozycyjną całego założenia. Od północy do pałacu przylega dziedziniec, z osiowo wytyczoną aleją wjazdową, zakończoną owalnym podjazdem, wzdłuż której nieregularnie występuje starodrzew. W północno-wschodnim narożu dziedzińca daje się wyróżnić regularny – na planie kwadratu – układ drzew, stanowiący zapewne świadectwo pierwotnego ogrodu. Za pałacem regularny układ alei, których obszar nie jest zadrzewiony. Drzewa występują wzdłuż wschodniej, zachodniej i południowej granicy parku. Intensywność nasadzeń jest różnorodna, intensywniejsza w centrum za układem alei i wzdłuż granicy zachodniej. W parku zlokalizowane są dwie altany oraz inne elementy małej architektury, w tym neogotycka baszta. Obecnie park ma charakter krajobrazowy ukształtowany w 2. połowie XIX wieku i na początku XX wieku. Rozpoznawalne są nikłe ślady pierwotnej XVIII-wiecznej kompozycji reprezentowane przez aleję kasztanowcową, układ kanałów oraz pojedyncze okazy starodrzewia (kasztanowce, lipy, jesiony).

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek dostępny.

Autor noty: Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 05-04-2024 r.