kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, Oświęcim
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Oświęcim

photo

Kościół jest najstarszą świątynią parafialną w Oświęcimiu kilkukrotnie niszczoną w czasie częstych pożarów miasta, każdorazowo odbudowywaną, nierozerwalnie związaną z historią lokalnej społeczności od średniowiecza po czasy obecne. Świątynia pomimo przekształceń, dokonanych w ostatniej ćwierci XIX w., jest cennym zabytkiem o znacznych walorach architektonicznych i krajobrazowych.

Historia

Pierwsze wzmianki o kościele w Oświęcimiu pochodzą z lat 1325-1327 i dotyczą świątyni, która według tradycji miała stać na miejscu starszej, spalonej przez Tatarów. Obecny kościół parafialny w pierwotnej formie wybudowany został przypuszczalnie ok. 1417 r. przez księcia oświęcimskiego Kazimierza. Świątynia płonęła w pożarach miasta w 1470 i w 1503 r. W latach 1520-1530 została odbudowana w stylu renesansowym. Nie wykończono wówczas wieży, która w dolnej partii była murowana, a w górnej drewniana. Z tego czasu zachowały się jedynie dwa portale, z których jeden nosi datę „1529”. Świątynię powiększono ok. 1681 r. Po kolejnym pożarze kościół został przebudowany w latach 1863-1877, wtedy m.in. wymurowano górną część wieży i nadano jej neogotycką formę. Po tej przebudowie budowla zachowała swój kształt do dzisiaj. Na przełomie XIX i XX w. polichromię w świątyni wykonał artysta malarz Ludwik Stankiewicz z Oświęcimia. W 1784 r. zlikwidowany został cmentarz przykościelny. Do 1941 r. kościół otoczony był murem, który zburzono w czasie wytyczania przebiegu nowej ulicy.

Opis

Kościół zlokalizowany został na Starym Mieście. Teren przykościelny nie jest ogrodzony. Świątynia murowana, potynkowana, trójnawowa, orientowana, halowa, dwuprzęsłowa, z nowszą, prostokątną dobudówką od północnego-zachodu. Prezbiterium prostokątne, w narożnikach oszkarpowane. Na ścianie wschodniej zawieszony jest krucyfiks późnobarokowy z 2. połowy XVIII w. Przy prezbiterium od południa znajduje się zakrystia, a od północy kaplica św. Maksymiliana Marii Kolbego. Świątynię nakrywa blaszany dach dwuspadowy z ażurowaną, wieloboczną wieżyczką na sygnaturkę na kalenicy, zwieńczoną ostrosłupowym hełmem zakończonym krzyżem.  Kwadratowa, trójkondygnacyjna wieża od zachodu w narożnikach jest oszkarpowana. Wieńczy ją ostrosłupowy hełm zakończony sterczyną z kulą i krzyżem. W fasadzie wieży we wnęce ustawiona jest figura Matki Boskiej. Ściany ożywione są oknami, wnękami, fryzami, gzymsami płycinami, trójkątnymi szczycikami i tarczami zegarowymi. W narożniku fasady kościoła znajduje się „baszta” z wyjściem na ganek połączony z wejściem na wieżę. W ścianie nawy od południa zachował się ostrołukowy, profilowany, gotycki portal, najstarszy element architektoniczny w kościele. Nawę i prezbiterium nakrywają sklepienia kolebkowe z lunetami, na gurtach, a kruchtę pod wieżą sklepienie żaglaste. Sklepienia kościoła i parapet chóru dekorowane są figurami geometrycznymi ze stiukowych, profilowanych listew. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych z każdej strony dwiema opilastrowanymi arkadami filarowymi. Tęcza o łuku półkolistym. Chór muzyczny wsparty jest na trzech arkadach. W prezbiterium znajduje się gotycko - renesansowy portal z 1529 r. Pseudoromański portal arkadowy w kaplicy pochodzi prawdopodobnie z os. ćwierci XIX w. Późnobarokowy, drewniany ołtarz główny z figurami świętych Piotra i Pawła oraz czterech aniołów, przekształcony został w 2. poł. XIX w. Odnawiano go gruntownie w 2004 r. Neobarokowe ołtarze boczne wykonane zostały 2. poł. XIX w. Ambona jest późnobarokowa. Marmurowa, częściowo barokowa chrzcielnica ma blaszaną pokrywę z 1613 r. Barokowe obrazy św. Jacka i św. Dominika, namalowane prawdopodobnie przez Tomasza Dolabellę w XVII w. i obraz Matki Bożej Różańcowej, pochodzą z kościoła dominikanów w Oświęcimiu. W kruchcie pod wieżą zawieszony jest krucyfiks z XVII w. W kościele znajduje się kilka epitafiów. Najstarsza marmurowa, wczesnobarokowa tablica upamiętnia ks. Hieronima Russockiego, zm. w 1681 r., prepozyta oświęcimskiego i odnowiciela kościoła. Inne epitafia, przeważnie klasycystyczne pochodzą z XIX w.
Zabytek dostępny. Wnętrze kościoła można zobaczyć w czasie nabożeństw.

oprac. Tadeusz Śledzikowski, OT NID w Krakowie, 22-07-2015 r.

Bibliografia

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1 Województwo krakowskie, red. J. Szablowski, Warszawa 1953, s. 21-25.
  • Ptaszkowski J., Sanktuarium Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Oświęcimiu, Kraków 1998.
  • Zinkow J., Oświęcim i okolice, Oświęcim 1994.
  • Oświęcim. Studium historyczno-urbanistyczne, oprac. L. Danilczyk, L. Sulerzyska, B. Wojnar, m-pis PP PKZ Kraków 1990, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.
  • Karta ewidencyjna, Oświęcim. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, oprac. T. Śledzikowski, Kraków 2002, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: ok. 1417 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Generała Jarosława Dąbrowskiego 5a, Oświęcim
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. oświęcimski, gmina Oświęcim (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy