Collegium Witkowskiego - Zabytek.pl
Adres
Kraków, Gołębia 13
Lokalizacja
woj. małopolskie,
pow. Kraków,
gm. Kraków
Historia
W latach 1905 i 1907 przeciwko uszczupleniu Ogrodu Profesorskiego, który pierwotnie był warzywnikiem wzmiankowanym w 1467 roku, wynikającemu z planowanej budowy nowego gmachu akademickiego, protestowało Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Opór przełamano i wybudowany w latach 1908-1911 obiekt oddano do użytku z początkiem 1912 roku. Projektantem był związany z Krakowem architekt Gabriel Niewiadomski (1857-1944), absolwent wiedeńskiej Technische Hoch Schule. Projektował także Collegium Broscianum przy ul. Grodzkiej oraz budynki Wydziału Teologicznego UJ (obecnie Wyższe Seminarium Duchowne) na Podzamczu. Na Podgórzu wystawił klasztor redemptorystów i kościół pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Gmach, wbrew zastrzeżeniom, wpisał się w pejzaż Krakowa. Na dodatek był nowoczesny. W 1911 roku działał w nim telefon, dzwonki elektryczne i winda osobowa. Meble (także laboratoryjne) wykonała pracownia Stefana Iglickiego. Nie zrealizowano projektowanych dekoracji auli w postaci maswerkowych płycin balustrady i ścian audytorium. Po śmierci Augusta Witkowskiego w 1913 roku komisja dziekańska odkryła w sejfie pracowni próbki radu, prawdopodobnie zachowane przez dyrektora Zakładu po IX Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w 1900 roku, na który z referatem przybyła Maria Skłodowska-Curie.
Podczas I wojny światowej Austriacy umieścili w budynku szpital wojskowy. Zwrócili go w 1917 roku i wypłacili 80 tys. koron odszkodowania. Podczas II wojny hitlerowcy wywieźli lub zniszczyli wyposażenie Zakładu Fizyki (było stopniowo konfiskowane i odsyłane jako pomoc naukowa do szkół dla dzieci niemieckich urzędników GG). Budynek, przejęty przez Urząd Powiernika Uniwersytetu, otrzymał Institut für Deutsche Ostarbeit (w skrócie IDO, czyli Instytut Niemieckich Prac na Wschodzie). Jego uroczyste otwarcie przez generalnego gubernatora Hansa Franka nastąpiło 20 kwietnia 1940 roku. Zadaniem placówki było zbieranie materiałów o domniemanym niemieckim charakterze ziem polskich. Za zgodą władz podziemnych pracowała w niej grupa ok. 150 polskich badaczy. Po wojnie do dawnej siedziby wrócili fizycy. Ale budynek był zdewastowany i wymagał wieloletniego remontu. W latach 80. gmach był słynny z odbywających się w jego auli wykładów ks. Józefa Tischnera filozofa, teologa i publicysty, na które przychodziły tłumy słuchaczy. Od końca lat 90. m.in. dzięki wsparciu Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa budynek został w całości odnowiony. Od roku 2002 jedynym gospodarzem gmachu jest Instytut Historii. Przed kolegium, od strony Plant, stoi pomnik Mikołaja Kopernika, odsłonięty w 1900 roku na dziedzińcu Collegium Maius, przeniesiony w obecne miejsce w 1953 roku.
-
Collegium Witkowskiego, fot. Zygmunt Put, CC BY-SA 4.0 /Wikimedia.org -
Collegium Witkowskiego, fot. Shev.vl.vas, CC BY-SA 4.0/Wikimedia.org
-
Collegium Witkowskiego, fot. Mateusz Giełczyński, CC BY-SA 3.0 PL/Wikimedia.org
-
Collegium Witkowskiego, fot. Igor123121, CC BY 4.0/Wikimedia.org
-
Collegium Witkowskiego, fot. Zygmunt Put, CC BY-SA 4.0 /Wikimedia.org
-
Collegium Witkowskiego, fot. bazylek100, Licencja: CC BY-SA 3.0
Opis
Budynek położony jest w zespole zabudowań uniwersyteckich, zamkniętym od północnego wschodu ul. św. Anny, od południowego wschodu ul. Jagiellońską, od południowego zachodu ul. Gołębią i od zachodu Plantami. Zajmuje południowo-zachodnią część obszaru, w którym oprócz niego znajdują się jeszcze gmachy Kolegium Nowodworskiego, Collegium Maius i Collegium Minus. Pomiędzy wszystkimi tymi budynkami znajduje się ogród. Projekt architektoniczny Gabriela Niewiadomskiego łączy elementy stylów neogotyckiego, neoromańskiego i secesyjnego. Stąd, elewacje pozostawiono w surowej cegle, fundamenty postawiono z kamienia łamanego, partię cokołu oblicowano ciosami kamiennymi w elewacjach frontowych (od ul. Gołębiej i od Plant), a pozostawiono w łamanym kamieniu w elewacjach ogrodowych i szczytowych. Dachy pokryto dachówką. Charakterystyczne elementy budynku to: monumentalna fasada z czerwonej cegły, liczne łuki ostre, wysokie okna, ozdobne detale w postaci tarczy herbowej Uniwersytetu Jagiellońskiego, rzeźby sowy z wężem w pazurach oraz bazyliszka w górnej części portalu nad wejściem głównym, witraż umieszczony w drzwiach Collegium, przedstawiający Perkuna boga piorunów, zaprojektowany przez Witolda Rzegocińskiego. Na frontonie budynku umieszczono oficjalny herb Uniwersytetu Jagiellońskiego: postać św. Stanisława nad tarczą. Budynek ma kształt litery L, ramię 48-metrowe biegnie wzdłuż ul. Gołębiej, bok krótszy zamyka perspektywę Plant. Ma trzy kondygnacje nadziemne, adaptowane poddasze oraz część w przyziemiu. Orientacja w budynku może stanowić problem – są tu dwie klatki schodowe, jedna winda (stanowiła część wyposażenia budynku już w 1912 roku), a układ poszczególnych pięter nie jest analogiczny. Sień ze schodami wejściowymi oraz główna klatka schodowa nakryte są sklepieniami kryształowymi. Korytarze frontowego (wzdłuż ul. Gołębiej) skrzydła budynku na parterze, pierwszym i drugim piętrze oraz korytarze skrzydła bocznego ( wzdłuż Plant) na parterze i pierwszym piętrze kryte są sklepieniami krzyżowymi, miejscami wzmocnionymi gurtami. Pozostałe korytarze nakryto stropami ogniotrwałymi, a aulę stropem żelbetowym. Zachowała się pierwotna stolarka okienna i drzwiowa o cechach neogotyckich. Aula Tischnera (nazwę otrzymała w 2001roku), duża sala o amfiteatralnym układzie, rozciąga się na dwie kondygnacje we wschodniej, zryzalitowanej części skrzydła frontowego i może pomieścić ok. 170 osób.
Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025 r.
Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
Styl architektoniczny: nieznana
Materiał budowy:
ceglane
Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_BK.187275, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_12_BK.415854
Zobacz także w najbliższej okolicy
10 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Maius Uniwersytetu Jagielońskiego
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 8Collegium Maius Uniwersytetu Jagielońskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Probowstwo kolegiaty św. Anny
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 11Probowstwo kolegiaty św. Anny
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu dom Izby Rzemieślniczej
Krakówśw. Anny 9dom Izby Rzemieślniczej
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Physicum Uniwersytetu Jagielońskiego
Krakówśw. Anny 6Collegium Physicum Uniwersytetu Jagielońskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Nowodworskiego
Opracowane przez NIDKrakówśw. Anny 12Collegium Nowodworskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Novum UJ
KrakówGołębia 22Collegium Novum UJ
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu Collegium Minus Uniwersytetu Jagielońskiego
KrakówGołębia 11Collegium Minus Uniwersytetu Jagielońskiego
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu bursa, ob. Instytut Filologiczny UJ
KrakówGołębia 20bursa, ob. Instytut Filologiczny UJ
10Pokaż wszystkie