Historia

Po zajęciu Krakowa przez Austrię uczelnię zgermanizowano, oddając katedry profesorom z Austrii i Czech. Po włączeniu Krakowa do Księstwa Warszawskiego w 1809 roku szkołę spolonizowano i zreorganizowano, nawiązując do idei Kołłątajowskich. Po ponownym włączeniu Krakowa do Austrii w 1846 roku rozpoczęła się druga fala germanizacji. Same budynki uczelni były w złym stanie. W 1841 roku spłonęły założone w połowie XV wieku bursy Jerozolimska i Filozofów. W 1869 roku zaczęto planować w ich miejscu nowy, reprezentacyjny gmach uczelni. Zadania podjął się Feliks Księżarski (1820–84), krakowski architekt wykształcony na politechnikach w Monachium, Karlsruhe i Metzu oraz na praktyce w Paryżu. W Krakowie pracował od 1848 roku, początkowo jako wykładowca rysunku w Instytucie Technicznym. Był autorem wielu wybitnych dzieł architektury neostylowej i eklektycznej, Ostatnią, a zarazem największą jego pracą, było Collegium Novum (1883–87), uważane za najpiękniejszy neogotycki budynek w Krakowie. Na ścianie wewnątrz sali 56 wmurowano tablicę upamiętniającą wydarzenia Sonderaktion Krakau.

Na 6 listopada SS-Sturmbannführer Bruno Müller zwołał w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego zebranie profesorów, by przekazać im pogląd nowej władzy na szkolnictwo akademickie. W trakcie zebrania gestapo otoczyło budynek i z wielkiej sali wyciągnęło 183 osoby, profesorów i pracowników naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczo-Hutniczej i innych wyższych uczelni Krakowa. Aresztanci trafili do KL Sachsenhausen. Wiadomość o uwięzieniu krakowskich uczonych rozpowszechniła prasa francuska i angielska, a niesłychany gwałt odbił się w echem świecie. Rozpoczęła się też akcja polskich dyplomatów protestujących w Londynie, Paryżu, Ottawie, Montrealu i Nowym Jorku. Do akcji włączyła się Stolica Apostolska, przedstawiciele kilku rządów oraz przebywający za granicą polscy uczeni. Wsparli ich francuscy, brytyjscy, serbscy, greccy, włoscy, po części nawet niemieccy i austriaccy koledzy. Interwencja władz kilku państw neutralnych, sprzeciw Benito Mussoliniego spowodowały zwolnienie w 1940 roku więźniów w wieku powyżej 40 lat. W obozie, lub bezpośrednio po zwolnieniu, zmarli m.in.: A. Chrzanowski, S. Estreicher, K. Kostanecki, F. Rogoziński, J. Smoleński i J. Włodek.

Opis

Ulokowany malowniczo przy Plantach, pięciokondygnacyjny budynek z cegły, o kubaturze 40 tysięcy m3, posadowiony jest na wysokim cokole. W zamyśle twórcy gmach miał odtwarzać historyczne formy krakowskich budynków uniwersyteckich. Faktycznie odnajdujemy w nim inspiracje europejskimi gmachami edukacyjnymi (Akademisches Gymnasium w Wiedniu oraz Kreuzschule w Dreźnie). Skojarzenie szkolnictwa i architektury gotyckiej na gruncie krakowskim było tak mocne, że wkrótce z funduszy miejskich wzniesiono kilka szkół o ceglanych elewacjach, zwieńczonych krenelażem. Plan budynku, zbliżony do kwadratu, architekt zakomponował łącząc dwa wewnętrzne dziedzińce i umieszczając między nimi przestronną, monumentalną klatkę schodową z maswerkową balustradą oraz kryształowymi sklepieniami. Fasady zdobi kamienny detal (obramienia okien, gzymsy, dekoracja szczytów). Szczególnie dekoracyjna jest fasada główna podkreślona ryzalitem z siedmioma ostrołukowymi arkadami w przyziemiu i pięcioma wysokimi oknami auli na poziomie pierwszego piętra. Powyżej znalazły się herby Uniwersytetu i jego dobrodziejów.

Przez portyk wchodzi się do reprezentacyjnej sieni, wspartej na granitowych kolumnach, wpisującej się w neogotycki styl gmachu. Wystrój kolorystyczny wnętrza wskazała specjalnie wybrana w tym celu komisja. Zdecydowano się na rozwiązania śmiałe, np. użycie farby w kolorze różu indyjskiego. Na piętrze zlokalizowano najbardziej reprezentacyjną salę tego gmachu – aulę. Jej wyposażenie – katedra rektorska, fotele członków senatu, krzesła dziekańskie, a także boazeria – zostało zaprojektowane przez architekta Tadeusza Stryjeńskiego. Interesujący jest także barwny strop belkowy. Ściany zdobią obrazy o tematyce łączącej się z dziejami Uniwersytetu. Aula uniwersytecka to wielkie prostokątne pomieszczenie nakryte belkowym stropem kasetonowym wspartym na kroksztynach. W wyposażeniu zwracają uwagę portrety (m.in. Józefa Dietla, Józefa Szujskiego oraz Stanisława Tarnowskiego) i obrazy, m.in. zakupiony ze składek publicznych dla Uniwersytetu „Astronom Kopernik” Jana Matejki. Do 2004 roku w auli odbywały się inauguracje roku akademickiego. Dziś mają tu miejsce sesje naukowe i promocje doktorskie. Za katedrą rektora znajduje się przejście do sali Senackiej. Na drugim piętrze spośród pomieszczeń wyróżniają się sala 52 (Lectorium Nicolai Copernici) oraz sala 56 nazwana imieniem Józefa Szujskiego. Pierwotne, zharmonizowane z architekturą, wyposażenie uległo rozproszeniu, a częściowo zniszczeniu. W latach 1963-1964 wymieniono okładzinę cokołu oraz przekuto część kamiennych portali we wnętrzu budynku. Prowadzona w latach 1994-2014 konserwacja przywróciła budynkowi jego pierwotny wygląd – zrekonstruowano częściowo m.in. dzięki zachowanym projektom i zdjęciom, wyposażenie auli. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, listopad 2025