Historia

Dzisiejsza ulica A. Mickiewicza w XIX wieku nosiła nazwy Brzeska i Puszkinska, a tereny tej części miasta były wówczas słabo zurbanizowane. Ich dynamiczny rozwój związany był ściśle z lokowaniem zakładów m.in. włókienniczych na terenie określanym wówczas „Nowe Miasto”. Właścicielem/nabywcą posesji przy obecnej ul. A. Mickiewicza 20 w Białymstoku był Albert Freudenberg, który przybył w 1861 roku z miejscowości Zduny w Wielkopolsce (Po roku 1815, po powstaniu listopadowym i wprowadzeniu różnego rodzaju ceł i obostrzeń wielkopolskie sukiennictwo i tkactwo zaczęło się chylić ku upadkowi. Stąd masowe emigracje do Królestwa Polskiego i rozwój przemysłu włókienniczego Łodzi, Zgierza, Żyrardowa, Supraśla, Białegostoku). Z Akt Stanu Cywilnego Parafii Ewangelicko-Augsburskiej dowiadujemy się, że Albert Freudenbach był synem Carla i Marie Rosiny Klos. W 1861 roku Albert ożenił się z Anną Marie Michta. Ojciec Alberta był szewcem, a Anny – tkaczem bawełny z Konstantynowa. Albert z zawodu był farbiarzem wełny, w Białymstoku pracował w jednym z pobliskich zakładów włókienniczych powstających wzdłuż ulicy. Nie ma pewności, kiedy został zbudowany dom przy ul. A. Mickiewicza 20, chociaż w książce ewidencyjnej podany został rok 1912. Jako właściciel odnotowany został także w 1910 roku. Wartość jego nieruchomość szacowano wówczas na 2500 rubli, co wskazuje, że była już ona zabudowana. W okresie międzywojennym posesja należała do syna Alberta Gustawa urodzonego w 1865 roku. Pod tym adresem w 1924 roku działała firma „Sklep spożywczy – Gustaw Frejdenberg” trudniąca się sprzedażą artykułów spożywczych, co potwierdza obwieszczenie Sądu Okręgowego w Białymstoku informujące o rejestracji firm w Rejestrze Handlowym. 

Kolejne informacje dotyczące posesji pochodzą z „Książki ewidencyjnej nieruchomości” sporządzonej 1 stycznia 1952 roku przez Adolfa Reuckiego dla domów przy ul. Mickiewicza 20 i 20a. Właścicielami obu domów byli Adolf i Ewa Reuccy, którzy mieszkali w drewnianym domu pod numerem 20a (rok budowy 1914). W książce ewidencyjnej domu pod nr 20 czytamy „Rok budowy – 1912; materiał budowy ścian – cegła; materiał pokrycia dachu – pół dachówka, pół papa; rodzaj zabudowy – wolnostojący; położenie budynku – dwutraktowe; liczba kondygnacji – jednopiętrowy; częściowo podpiwniczony [piwnica pod lokalem nr 1]. Obiekt włączony do publicznej sieci wodociągowej i kanalizacyjnej oraz radiofonii przewodowej. Pomieszczenia w układzie amfiladowym, ściany murowane z cegły i deski, podłogi deskowe, sufit deskowy”. Do książki ewidencyjnej dołączona została lista 12 osób zamieszkujących lokale nr 1 i 2. W 1958 roku córka Reuckich – Jadwiga Sznajder sprzedała „murowany dom przy ul. Mickiewicza 20” rodzinie Zapolskich i to w ich posiadaniu nieruchomość pozostaje do dziś. Dom od lat jest nieużytkowany. Budynek wymaga gruntownego remontu.

Dom wzniesiony w nurcie tzw. architektury ceglanej, charakterystycznej dla doby „Manchesteru Północy”. Wartość artystyczną podkreśla kompilacja detalu architektonicznego i opracowanie elewacji ogrodowej (dwubarwne zworniki, kostkowe gzymsy, lizeny, pilastry). Skontrastowanie dekoracyjnej elewacji tylnej z dużo skromniejszą elewacją frontową każe się domyślać, że dom pierwotnie otoczony był ogrodem i miał charakter zbliżony do miejskiej willi. Budownictwo miejskie w nurcie architektury ceglanej było inspirowane architekturą fabryczną, koszarową i kolejową rozpowszechnioną w zachodnich guberniach Imperium Rosyjskiego i propagowaną przez władze aż do I wojny światowej. Najciekawsze przykłady tego rodzaju architektury można znaleźć w największych miastach regionu: Suwałkach, Łomży, Zambrowie czy Białymstoku.

Opis    

Budynek wolnostojący, położony na obszarze pomiędzy ulicą Parkową, A. Mickiewicza i A. Grottgera. Dom otoczony niewielką pozostałością ogrodu, sąsiaduje z zabudową jednorodzinną i blokami. Murowany z dwubarwnej cegły ceramicznej na zaprawie wapienno-cementowej. Budynek parterowy z użytkowym poddaszem, częściowo podpiwniczony. Prostopadłościenna bryła budynku nakryta jest dachem dwuspadowym. Dom zbudowany na rzucie prostokąta z pozornym ryzalitem środkowym w elewacji południowo wschodniej (ogrodowej). Dwa wejścia znajdują się w elewacji północno zachodniej. W elewacji południowo zachodniej umieszczone są drzwi do werandy usytuowanej w południowym narożniku. Wnętrze złożone z trzech prostopadłych traktów. 

Elewacje licowane żółtą cegłą na niewielkim, nieco wysuniętym ceglanym cokole, zakończone dwubarwnym, ceglanym fryzem kostkowym i zwieńczone szerokim, wydatnym, profilowanym gzymsem koronującym z czerwonej cegły. Naroża ujęte lizenami z czerwonej cegły, z prostym gzymsem w górnej części. Otwory okienne i drzwiowe zamknięte łukami odcinkowymi z czerwonej cegły, ze zwornikami z cegły żółtej. Część otworów ujęta obramieniem z czerwonej cegły. Elewacja frontowa północno zachodnia czteroosiowa, niesymetryczna, z otworami wejściowymi na osi 1 i 3 i oknami na pozostałych. Elewacja szczytowa południowo zachodnia ujęta w narożach lizenami. Szczyt obramiony gzymsem z czerwonej cegły, w jego zwieńczeniu okulus. Parter i poddasze wydzielony przez ceglany fryz kostkowy analogiczny jak w elewacji frontowej. Elewacja szczytowa północno wschodnia w partii parteru przesłonięta dobudówkami, wyżej opracowana analogicznie jak południowo zachodnia. Elewacja południowo wschodnia (ogrodowa), trójosiowa, niesymetryczna. Osie wydzielają lizeny, w części ryzalitu wzbogacone rytmicznym ornamentem geometrycznym ułożonym z czerwonej cegły. Oś środkową podkreśla pozorny ryzalit przechodzący w partii dachu w facjatę ze szczytem zwieńczonym łukiem wklęsło-wypukłym z uskokiem. Łuk szczytu obramiony profilowanym gzymsem z czerwonej cegły, flankowany czworobocznymi sterczynami zdobionymi płycinami; w polu szczytu okulus. Na osiach parteru okna trójskrzydłowe, z trójdzielnym nadślemieniem. Otwór okienny facjaty zamknięty płytkim lukiem koszowym, obramiony czerwona cegłą; okno z drzwiami balkonowymi współczesne. Balustrada balkonu ażurowa, metalowa, z motywem wolut. 

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, Oddział Terenowy w Białymstoku, 22.07.2026 r.

Bibliografia    

• Archiwum Państwowe w Białymstoku, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Białymstoku, sygn. 4082.
• Architektura ceglana w Białymstoku, oprac. autorskie I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, G. Ryżewski, W. Wróbel, Białystok 2019, s. 249-252.
• Białystok Manchester Północy, pod red. A. Kułak, Białystok 2010.
• Ferster S., Ruch emigracyjny sukienników z Królestwa Polskiego do Obwodu Białostockiego po upadku Powstania Listopadowego, [w:] Małe Miasta. Blaski i cienie, pod red. M. Zemły, t. XXIII, Białystok-Boguchwała-Supraśl 2023.
• Obwieszczenie, „Dziennik Białostocki” 18.04.1924, nr 108, s. 4.