Historia

Obecna ulica ks. Jałowego, przy której położony jest przedmiotowy obiekt, to fragment jednej z najstarszych i najcenniejszych struktur przestrzennych historycznego Rzeszowa - obszar dawnego Krakowskiego Przedmieścia. Dawny trakt wylotowy z Rzeszowa prowadzący w kierunku zachodnim, nazywany był od połowy XIX wieku ulicą  Krakowską, od 1946 roku ul. Daszyńskiego, przemianowaną w 1952 roku na ul. Iwana Turkienicza a od 1990 roku ul. Księdza Józefa Jałowego. Budynek w lokalizacji zbliżonej (lub tożsamej) do przedmiotowego obiektu powstał w latach 40. XIX wieku (po 1842 roku a przed 1849 rokiem) ale jego fragmenty (piwnice i partie przyziemia południowej części) istniały zapewne już wcześniej.

Odwzorowany został na planie katastralnym z polowy XIX wieku jako element zespołu zabudowy położony na tyłach posesji. Budynek „frontowy” tej nieruchomości istniał do początku XX wieku, a w sąsiedztwie, na działce wydzielonej z parceli, graniczącej od zachodu z obecnym budynkiem nr 18 powstał po I wojnie światowej budynek mieszkalny, dom/kamienica (ob. nr 20), usytuowany w pierzei ulicznej. Dom (ob. nr 18) stanowiący wcześniej uzupełnienie funkcjonalne większej nieruchomości został samodzielnym obiektem na parceli budowlanej, a w wyniku jej podziałów znalazł się w zachodniej granicy działki. Budynek ten był prawdopodobnie z czasem modyfikowany/rozbudowany. Około 1900 roku silnie przebudowany, a w 1946 roku został sprzedany przez żydowską rodzinę Wangów nowemu właścicielowi. Być może wtedy właśnie przebudowano drewniany ganek, zastępując drewniane ściany murowanymi, pozostawiono jednak stare zadaszenie, przebudowano też wejście do piwnic. Po 2000 roku została wymieniona więźba dachowa i pokrycie połaci dachowych, a także stolarka otworowa.

Opis    

Dom znajduje się w śródmieściu Rzeszowa, w północnej pierzei ulicy Jałowego, odsunięty jest w głąb działki na odległość około 15 metrów od granicy nieruchomości. Obecny rzut budynku zbliżony jest do prostokąta, o orientacyjnych wymiarach 8,50 x 12,80 metrów. Odznacza się bryłą zbliżoną do regularnego prostopadłościanu, parterową, podpiwniczoną, przekrytą dachem czterospadowym, urozmaiconą od frontu niewielkim gankiem przekrytym spłaszczonym zadaszeniem dwuspadowym, wsuniętym pod okap dachu głównego. 

Obiekt jest częściowo podpiwniczony, zejście od zewnątrz pozwala na spenetrowanie piwnic na około ¾ obrysu budowli, chociaż karta adresowa z 1978 roku wspomina o pełnym podpiwniczeniu (?). Piwnice pod południową częścią budynku wykazują starszą chronologię, składają się z trzech komór, przekrytych pełnymi kolebkami wymurowanymi z cegły, osadzonymi na kamiennym podmurowaniu o wysokości 0,5-0,7 metra. Ściany czołowe wzniesione są z nieregularnych bloków piaskowca a otwory okienne zostały w ścianach kamiennych wtórnie wykute, ewentualnie powiększone. Dwa większe pomieszczenia połączone są ze sobą przejściem zasklepionym lunetą. Dostępne podpiwniczenie północnej części budynku składa się z trzech połączonych ze sobą podłużnych pomieszczeń o ścianach wymurowanych z cegły, przekrytych sklepieniami odcinkowymi, także ceglanymi, stanowią więc kolejną fazę, wyznaczając chronologię całego obiektu. Dyspozycja parteru oparta jest na prostym schemacie - podziale na dwa trakty podłużne i dwa poprzeczne, z dodatkowym podziałem wewnątrz jednego z nich (w północno-wschodniej części budynku). Więźbę dachową stanowi współczesna, zredukowana konstrukcja płatwiowo-stolcowa, pokryta blachodachówką w kolorze ceglastym. Elewacje budynku osadzone są na wysokim cokole z tynkowaniem (obecnie niekompletnym), rozczłonkowane lizenami, zwieńczone gzymsem profilowanym;  frontowa czteroosiowa z wejściem w trzeciej osi, południowa dwuosiowa, zachodnia jednoosiowa, północna bez otworów z dobudowanymi do niej prowizorycznymi pomieszczeniami gospodarczymi.

Ściany pokryte są obustronnie tynkiem, z zewnątrz z licznymi ubytkami, złuszczeniami pokazującymi elementy kilku „szat” estetycznych obiektu, m.in. tynki i malatury w różnych kolorach, boniowanie w północno-wschodnim narożniku, zamurowane otwory okienne, nadproża dawnych wejść, różne wątki murów.

Obiekt niedostępny

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 17.02.2026 r.

Bibliografia    

• Opinia Oddziału Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w sprawie określenia wartości zabytkowych układu urbanistycznego ulicy ks. Józefa Jałowego w Rzeszowie, oprac. R. Kwolek, 2017 r., Archiwum NID.
• Dom mieszkalny Jałowego 18, Karta adresowa dóbr kultury, oprac. T. Piekarz, 2004 r., archiwum UOZ w Rzeszowie.