W okresie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) ponownie pojawili się w mieście, na stałe osiedli jednak w XVIII wieku. Pierwsi żarscy Żydzi wchodzili w skład gminy w Gubinie. Dopiero w połowie XIX w., kiedy ich liczebność wzrosła do 50, utworzyli samodzielną gminę. Oprócz Żar do gminy należały Krzystkowice, Raszków i Kunice Żarskie. Prawdopodobnie wtedy założono cmentarz i wybudowano synagogę.

Niewielka społeczność miała duże znaczenie w mieście. Zasłużona dla Żar Johanna Knopf założyła fundację swego imienia, a za jej pieniądze w latach 1911–1913 powstał ogród sielankowy (niem. Lustgarten) uznany za jedną z atrakcji miasta. Mieszkańcy Żar odsłonili w ogrodzie kamień upamiętniający fundatorkę. W architekturze miasta szczególnie wyróżniały się domy i sklepy bogatych Żydów. Niektóre przetrwały do dziś, zwłaszcza te stojące po północnej stronie rynku. W 1930 r. w skład majątku gminy wchodziła synagoga przy obecnej ul. Podchorążych 14 (dziś to zbór Kościoła Zielonoświątkowego w Żarach),  cmentarz i ubojnia rytualna. W 1932 r. gmina synagogalna w Żarach obejmowała 90 Żydów. Po 1933 r. większość zamożnych żydowskich mieszkańców opuściła miasto, kierując się do Palestyny i Stanów Zjednoczonych. Kto pozostał, decyzję przypłacił życiem. W maju 1939 r. mieszkało w Żarach jeszcze 72 Żydów oraz 18 osób mających częściowe pochodzenie żydowskie. Dane z listopada 1944 r. wskazują 7 Żydów.

W 1945 r. zaczęli napływać do Żar Żydzi z kresów wschodnich oraz z Polski centralnej. Do 1946 r. było ich już w mieście nawet ok. 4 tys., jednak do 1949 r. pozostało kilkuset. Żydzi mieszkają w Żarach do dziś, choć nie ma już gminy. Działa oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów na czele z Alicją Skowrońską.

Synagoga została podpalona w czasie „nocy kryształowej” (9–10.11.1938), ale  przetrwała, a po 1945 r. była używana przez przybyłą do miasta nową ludność żydowską. Została przejęte przez miasto w 1968 r., choć oddano w zamian budynek dawnego szpitala przyklasztornego przy ul. Zaułek Klasztorny 3. W 2010 r., ze względów finansowych, gmina przekazała ten obiekt miastu. Obecna siedziba żarskiej społeczności żydowskiej znajduje się przy ul. Pszennej 2.

Opis

W Żarach można wyróżnić dwa cmentarze – dawny oraz współczesny, będący w istocie kwaterą na nekropolii komunalnej. Dawny cmentarz żydowski założono w XIX wieku. Jego lokalizacja wzbudzała wiele wątpliwości, a różne opracowania podają rozbieżne dane. Według najnowszych ustaleń zlokalizowano go na wschód od zabudowań miasta, na terenie tzw. Lasu Miejskiego (niem. Stadt Forst Sorau). Powierzchnia cmentarza wynosiła ok. 0,013 hektara. Przed II wojną światową wybudowano przy nim koszary wojskowe; cmentarz przylegał do południowo-wschodniej granicy nowego założenia. Obecnie znajduje się tu osiedle Zawiszy Czarnego, a teren dawnego cmentarza to północny fragment współczesnej działki nr ewidencyjny 259. Granice nekropolii ani kompozycja (w tym podziały na poszczególne kwatery i przebieg ścieżek) są nieczytelne. Nie zachowały się nagrobki ani ich fragmenty.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.