W okresie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) ponownie pojawili się w mieście, na stałe osiedli jednak w XVIII wieku. Pierwsi żarscy Żydzi wchodzili w skład gminy w Gubinie. Dopiero w połowie XIX w., kiedy ich liczebność wzrosła do 50, utworzyli samodzielną gminę. Oprócz Żar do gminy należały Krzystkowice, Raszków i Kunice Żarskie. Prawdopodobnie wtedy założono cmentarz i wybudowano synagogę.

Niewielka społeczność miała duże znaczenie w mieście. Zasłużona dla Żar Johanna Knopf założyła fundację swego imienia, a za jej pieniądze w latach 1911–1913 powstał ogród sielankowy (niem. Lustgarten) uznany za jedną z atrakcji miasta. Mieszkańcy Żar odsłonili w ogrodzie kamień upamiętniający fundatorkę. W architekturze miasta szczególnie wyróżniały się domy i sklepy bogatych Żydów. Niektóre przetrwały do dziś, zwłaszcza te stojące po północnej stronie rynku. W 1930 r. w skład majątku gminy wchodziła synagoga przy obecnej ul. Podchorążych 14 (dziś to zbór Kościoła Zielonoświątkowego w Żarach), cmentarz i ubojnia rytualna. W 1932 r. gmina synagogalna w Żarach obejmowała 90 Żydów. Po 1933 r. większość zamożnych żydowskich mieszkańców opuściła miasto, kierując się do Palestyny i Stanów Zjednoczonych. Kto pozostał, decyzję przypłacił życiem. W maju 1939 r. mieszkało w Żarach jeszcze 72 Żydów oraz 18 osób mających częściowe pochodzenie żydowskie. Dane z listopada 1944 r. wskazują 7 Żydów.

W 1945 r. zaczęli napływać do Żar Żydzi z kresów wschodnich oraz z Polski centralnej. Do 1946 r. było ich już w mieście nawet ok. 4 tys., jednak do 1949 r. pozostało kilkuset. Żydzi mieszkają w Żarach do dziś, choć nie ma już gminy. Działa oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów na czele z Alicją Skowrońską.

Synagoga została podpalona w czasie „nocy kryształowej” (9–10.11.1938), ale  przetrwała, a po 1945 r. była używana przez przybyłą do miasta nową ludność żydowską. Została przejęte przez miasto w 1968 r., choć oddano w zamian budynek dawnego szpitala przyklasztornego przy ul. Zaułek Klasztorny 3. W 2010 r., ze względów finansowych, gmina przekazała ten obiekt miastu. Obecna siedziba żarskiej społeczności żydowskiej znajduje się przy ul. Pszennej 2.

Opis

W Żarach można wyróżnić dwa cmentarze – dawny oraz współczesny, będący w istocie kwaterą na nekropolii komunalnej przy ul. Szpitalnej. Istniejący od 1946 r. nowy cmentarz zajmuje powierzchnię 0,03 hektara. W 2018 r. było tu 60 nagrobków, w większości z II połowy XX w., z napisami w językach polskim i jidysz. Kwatera ogrodzona jest współczesnym metalowym ogrodzeniem na ceglanej podmurówce. Prowadzi do niej osobna, zamykana brama. Cmentarz jest czynny.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.