Żydzi w Szczuczynie

W 1808 roku w mieście żyło 675 Żydów (31% populacji miasta), w roku 1857 – 2268 Żydów (76%), a w roku 1897 – 3336 (66%). 

W XIX wieku w mieście zbudowano synagogę oraz dom studiów religijnych. Na początku XX wieku istniały tam również dwa inne domy modlitwy. W miejscowości funkcjonowały liczne chedery i inne szkoły żydowskie, m.in. Talmud Tora.

Na przełomie wieków XIX i XX część Żydów w poszukiwaniu lepszych warunków życia wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, Palestyny i innych krajów. 

W 1921 r. w Szczuczynie żyło 2506 Żydów, stanowiących 56% wszystkich mieszkańców. Żydzi mieszkali również w pobliskich wsiach: 4 osoby w Bzurach, 11 osób w Chojnowie i 8 osób w Guberni.

Szczuczyńscy Żydzi tworzyli zróżnicowaną społeczność. Byli wśród nich religijni ortodoksi i zwolennicy Haskali, syjoniści, socjaliści, komuniści. W mieście działały organizacje dobroczynne oraz klub sportowy Makabi.

Żydzi odgrywali ważną rolę w życiu miasta. Przyczyniali się do jego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, zasiadali w radzie miasta, byli ławnikami w sądzie, założyli pierwszy w mieście bank. 

Pod koniec lat 30. Żydzi coraz bardziej odczuwali narastający w kraju antysemityzm. Wzmagało to poczucie zagrożenia i emigrację.

Na początku II wojny światowej Niemcy zajęli Szczuczyn i wywieźli do obozu pracy przymusowej około 250-300 Żydów, z których większość zginęła. Po 17 września 1939 roku Szczuczyn został wcielony do ZSRR, a wielu Żydów padło ofiarami nowego systemu, m.in. w wyniku nacjonalizacji i deportacji w głąb Związku Radzieckiego.

Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku, po agresji Niemiec na Związek Radziecki, w Szczuczynie doszło do pogromu, w którym udział wzięła także część mieszkańców miasta. W ciągu trzech tygodni zamordowano przypuszczalnie około 1500-1800 Żydów.

Pod koniec lipca 1941 roku Niemcy utworzyli w Szczuczynie getto, w którym zamknęli pozostałych przy życiu Żydów. Część z nich zabito w mieście i okolicznych miejscowościach. Pozostali w listopadzie 1942 roku zostali deportowani i zamordowani w Treblince oraz Auschwitz-Birkenau. Zagłada około 3000 Żydów była największą katastrofą demograficzną w dziejach Szczuczyna.

Po 1945 roku społeczność żydowska w Szczuczynie nie odrodziła się. W 1954 r. żydowscy emigranci wydali w Tel Awiwie książkę „Zagłada gminy Szczuczyn” (hebr. „Churbn kehila Szczuczyn”), w której spisali wspomnienia o swoim rodzinnym mieście. W 2024 roku Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów opublikowało jej polskie tłumaczenie, zatytułowane „Księga pamięci gminy żydowskiej w Szczuczynie”. 

Potomkowie Żydów ze Szczuczyna mieszkają dziś w Izraelu, Stanach Zjednoczonych i innych krajach. Niektórzy z nich odwiedzają miasto przodków. Szczuczyńskie korzenie ma m.in. Naczelny Rabin Polski – Michael Schudrich.

Cmentarz żydowski w Szczuczynie

Cmentarz żydowski w Szczuczynie powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XIX wieku. W 1874 roku na jego skraju wzniesiono dom przedpogrzebowy. Teren był ogrodzony murem. W 1903 roku dozór bóżniczy poszerzył cmentarz od strony wschodniej, zakupując działkę o powierzchni trzech dwustuprętowych mórg.

Przed rokiem 1939 cmentarz był częściowo porośnięty drzewami. Stały na nim setki macew wykonanych z piaskowca i polnych kamieni granitowych oraz charakterystyczne dla Podlasia nagrobki w formie betonowych ostrosłupów, z niszą na kamienną tablicę z inskrypcją. Macewy były ozdabiane polichromiami. W ich zwieńczeniach rzeźbiono symbole typowe dla żydowskiej sztuki nagrobnej: świece, ptaki, skarbony, gwiazdy Dawida. 

W 1941 roku cmentarz stał się miejscem kaźni i pochówku ofiar pogromu. Pochowano na nim m.in. ciała osób zabitych w mieście 25 czerwca 1941 roku. 

Po zagładzie szczuczyńskich Żydów cmentarz stopniowo niszczał. Rozebrano mur oraz wywieziono z niego niemal wszystkie nagrobki. Na cmentarzu wypasano krowy. W latach PRL władze ustawiły na cmentarzu pomnik z napisem: „W tym miejscu w m-cu sierpniu 1941 r. faszyści bestialsko zamordowali 600 osób narodowości żydowskiej. Cześć ich pamięci”.

W latach 2016-2017 z inicjatywy Mirosława Tryczyka i ks. Wojciecha Lemańskiego we wschodniej części cmentarza ułożono nieliczne fragmenty odnalezionych macew. Od 2024 roku właścicielem cmentarza jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która przywraca godność temu miejscu we współpracy m.in. z potomkami szczuczyńskich Żydów, Fundacją Rodziny Nissenbaumów i organizacją Friends of Jewish Heritage in Poland.

W 2025 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie RP”.

Autor: Krzysztof Bielawski, red. AC