Historia

Niemcy okupujący Białystok już w dniu 26 lipca 1941 roku utworzyli w północnej części śródmieścia getto. W ciągu kilku dni, pod przymusem, przesiedlono tu ponad 40 tysięcy Żydów mieszkających w mieście i okolicach. Getto zamknięto z dniem 1 sierpnia 1941 roku, a od 3 sierpnia zakazano jego opuszczania bez przepustki. Od tego momentu zakazano także grzebania zmarłych w getcie na położonym za miastem cmentarzu żydowskim (obecnie przy. ul. Wschodniej). Po 1 sierpnia w północno-zachodnim skraju getta, między ulicami: Armatnią, Żabią i Kosynierską (nazwy z 1939 roku) został założony cmentarz. Grzebano na nim zmarłych na terenie getta. Pochówki odbywały się w oddzielnych grobach. Natomiast w okresach trwania akcji likwidacyjnych lub wzmożonego terroru, zmarłych lub zamordowanych grzebano w mogiłach zbiorowych. Od 1 sierpnia 1941 roku do likwidacji getta w sierpniu 1943 roku na terenie cmentarza pogrzebano około 3500 osób, w tym 71 uczestników powstania w getcie. Pogrzebami zajmowało się istniejące od XVIII wieku bractwo pogrzebowe (Chewra Kadisza), którego działalność była utrzymywana przez Judenrat. 

Po wkroczeniu 27 lipca 1944 roku do miasta wojsk sowieckich, ocalali z Holocaustu przedstawiciele gminy żydowskiej natychmiast roztoczyli opiekę nad cmentarzem. Nekropolię uporządkowano i zabezpieczono jej teren poprzez budowę murowanego ogrodzenia z bramą od strony ul. Kosynierskiej. Opiekę nad cmentarzem sprawowało do 1950 roku Żydowskie Towarzystwo Kultury. W latach 1945-1949 poszerzono także granice cmentarza, dzięki czemu osiągnął on łączną powierzchnię 9537 metrów kwadratowych. 

Cmentarz stał się miejscem szczególnej pamięci o ofiarach wojny, w tym pamięci o bohaterach powstania w getcie, czego wyrazem było ustawienie na jego terenie pomników. W drugą rocznicę wybuchu powstania, 16 sierpnia 1945 roku, odsłonięto pomnik upamiętniający ofiary getta. Na pomniku umieszczono inskrypcje: „Pamięci 60 000 żydowskich Braci getta białostockiego zamordowanych przez Niemców - poświęca resztka pozostałych przy życiu żydów" oraz „Am Israel Haj” (Naród Izraela żyje). W trzecią rocznicę likwidacji getta odsłonięty został kolejny pomnik „na bratniej mogile”. Miał on formę wysokiego, liczącego ok. 7 m obelisku, zwieńczonego Gwiazdą Dawida. Do monumentu przylegał zbiorowy grób obramowany betonem. Na obelisku znajdował się napis w języku żydowskim: „Bratnia mogiła męczenników getta białostockiego, którzy padli w walce przeciwko hitlerowskim najeźdźcom-mordercom, za wolność i honor narodu żydowskiego 16.VIII.1943 r.”. Na jednym z boków obelisku znajdował się napis w języku żydowskim, hebrajskim i polskim: „Tu spoczywa 125 osób, 70 bojowników getta białostockiego i 55 męczenników zamordowanych przez siepaczy, w tym 108 mężczyzn, 12 kobiet, 4 dzieci, 1 niemowlę”. 

W 1948 roku odsłonięto najokazalszy monument upamiętniający powstańców i partyzantów z oddziału „Forojs”. Miał on postać pawilonu o wymiarach około 2,5x10 metrów, ustawionego wzdłuż północnej granicy cmentarza na przedłużeniu głównej alei cmentarza. Pomnik składał się z części centralnej w formie tradycyjnego nagrobka-namiotu (ohel) przykrytego kopułą, do którego z obu stron przylegały skrzydła złożone z zadaszenia wspartego na rzędach kolumn. Na ohelu umieszczono dwie tablice – pierwsza upamiętniająca bohaterów powstania w getcie, druga poświęcona członkom oddziału „Forojs”. 

W 1950 roku cmentarz został przekazany w posiadanie Towarzystwu Społeczno-Kulturalnemu Żydów w Polsce, powstałemu 29 października tego roku z połączenia Centralnego Komitetu Żydów w Polsce i Żydowskiego Towarzystwa Kultury. TSKŻ w kolejnych latach regularnie organizowało uroczystości rocznicowe związane z likwidacją getta i powstaniem w getcie, w ramach których składano wieńce w miejscach pamięci oraz na cmentarzu gettowym. 

W 1953 roku w związku z budową przez Zarząd Budowy Domów i Osiedli „ZOR” osiedla mieszkaniowego na północ od Alei 1-Maja (dziś al. Piłsudskiego) pojawiła się idea likwidacji cmentarza i przeniesienia szczątków ofiar w inne miejsce, pozostawiając na jego terenie jedynie tablicę pamiątkową. Białostocki oddział TSKŻ wraz z Zarządem Głównym oraz Żydowskim Instytutem Historycznym protestowały w tej sprawie w Urzędzie ds. Wyznań, uznając działania te za profanację. Zarząd Budowy Domów i Osiedli „ZOR” oficjalnie stwierdził, że teren cmentarza nie jest na tym etapie objęty planem zabudowy, ale należy przewidywać taką możliwość w przyszłości ze względu na rozwój miasta w tym kierunku. 

Jeszcze w 1963 roku Ministerstwo Gospodarki Komunalnej sporządziło spis nieczynnych cmentarzy żydowskich i zaproponowało likwidację prawie wszystkich zlokalizowanych w Białymstoku (oprócz cmentarza przy ul. Wschodniej) i na tej podstawie ministerstwo 12 marca 1964 roku zamknęło cmentarz, ale bez jego likwidacji. Decyzją Prezydium WRN w Białymstoku z czerwca 1964 roku teren przeznaczono „na inne cele”. Dwa lata późnej w czasie narady z przedstawicielami TSKŻ ustalono koncepcję zagospodarowania osiedla Północ II, w ramach którego cmentarz miał zostać przekształcony w „pomnik męczeństwa społeczeństwa białostockiego”. Po 1968 roku sytuacja uległa zmianie. Władze wojewódzkie i miejskie, naciskane przez Komitet Centralny PZPR, zdecydowały w 1970 roku o ostatecznej likwidacji cmentarza i zagospodarowaniu terenu w formie skweru z wydzieleniem miejsca upamiętnienia w formie mogiły z akcentem plastycznym. 3 grudnia 1970 roku Zarząd Główny TSKŻ protokolarnie przekazał teren cmentarza na rzecz skarbu państwa.  Ekshumacja zwłok odbyła się w czasie od 25 lutego do 5 kwietnia 1971 roku (znaleziono ok. 3500 ofiar dorosłych i dzieci). Szczątki złożono do drewnianych trumien i pochowano w mogile zbiorowej zlokalizowanej na  cmentarzu zgodnie z projektem zagospodarowania. Zlikwidowano wówczas wszystkie macewy i pomniki powstałe w latach 1946-1948 (obelisk z 1946 roku zakopano na terenie pobliskiego przedszkola). Projekt zagospodarowania dla Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Białymstoku sporządziła arch. Wanda Pietrasz – pozostawiono fragment ogrodzenia, w mur z kamieni polnych wkomponowano tablicę pamiątkową, a naprzeciwko zbiorowej mogiły i tablicy wykonano plac pokryty płytami betonowymi, zaplanowany jako miejsce przyszłych uroczystości rocznicowych. 

W 1985 roku płyta i mogiła zbiorowa zostały ogrodzone stalowym płotem. W 1993 roku z inicjatywy Szymona Bortnowskiego oraz dzięki funduszom Urzędu Miejskiego w Białymstoku i Fundacji Ronalda Laudera wydobyto z ziemi pomnik z 1946 roku, poddano go renowacji, przeprowadzonej przez Stefana Rybiego i Andrzeja Muszyńskiego. Został on ponownie ustawiony na terenie dawnego cmentarza. Tego samego roku, w 50. rocznicę wybuchu powstania w getcie białostockim, dokonano ponownego uroczystego odsłonięcia obelisku. Co roku na skwerze odbywają się obchody upamiętniające kolejne rocznice wybuchu powstania w getcie białostockim. W 2004 roku zamontowano nową tablicę z napisem w języku polskim, zaś mniejszą z napisem w języku hebrajskim w 2012 roku (na tablicy inskrypcyjnej: W TYM MIEJSCU ZŁOŻONE SĄ PROCHY/ OKOŁO 3500 ŻYDÓW/ POMORDOWANYCH PRZEZ HITLEROWCÓW/ W AKCJACH EKSTERMINISTYCZNYCH/ ORAZ POLEGŁYCH PODCZAS/ POWSTANIA W GETCIE BIAŁOSTOCKIM/ W SIERPNIU 1943 R.) W lipcu 2008 roku Rada Miejska przyjęła uchwałę o nadaniu dla placu z pomnikiem Bohaterów Getta imienia Mordechaja Tenenbauma, przywódcy powstania w białostockim getcie.

Na terenie cmentarza gettowego spoczął m.in. Icchok Malmed, wybitny historyk – Abraham Samuel Herszberg, a także przedwojenny wiceprezydent miasta, znany lekarz – Aleksander Rajgrodzki. Cmentarz gettowy jest miejscem symbolizującym martyrologię białostockich Żydów. Zachowany do dziś fragment muru cmentarza gettowego przypomina nie tylko o tym, ale przede wszystkim o podziale miasta na część „aryjską” i tę z odizolowaną społecznością żydowską. 

Opis    

Dawny cmentarz gettowy, to obecnie skwer, na którym znajduje się zbiorowa mogiła około 3500 Żydów zamordowanych w getcie. Usytuowany jest przy Placu Mordechaja Tenenbauma, na działce ewidencyjnej nr 136 obręb Śródmieście. Od południa ogranicza go ul. Żabia, od zachodu ul. Armatnia, od północy ul. Proletariacka, wschodnią granicę wyznacza linia zabudowy blokowej przypisanej do ul. Bohaterów Getta. W południowo-wschodnim narożniku cmentarza zachował się fragment ogrodzenia cmentarza gettowego. Centralnie usytuowany jest pomnik - obelisk poświęcony bojownikom białostockiego getta. Równolegle do ulicy Proletariackiej, przy Placu Mordechaja Tenenbauma zlokalizowana jest zbiorowa mogiła szczątków ekshumowanych z terenu cmentarza gettowego. Skwer przecinają nieregularne alejki obsadzone jest drzewami liściastymi. Plac przed pomnikiem – mogiłą zbiorową wyłożony jest kostką brukową.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku 18.08.2026 r.

Bibliografia    

• Bielawski K., Zagłada cmentarzy żydowskich, Warszawa 2020, s.107, 112.
• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak i in., Białystok 2022, s. 434-452 (gdzie dalsze odniesienia źródłowe).
• Datner S., Walka i zagłada białostockiego ghetta, Łódź 1946.
• Datner S., Walka i zagłada białostockiego ghetta, Wydanie krytyczne prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, Warszawa 2014.
• Kietliński M., Koller-Szumska J., Pieciul A., Wicher S., Katalog białostockich pomników, tablic pamiątkowych i miejsc pamięci narodowej, Białystok 2017, s. 193-196.
• Kietliński M., Siłkowska U., Białostockie nekropolie. Katalog wystawy, Białystok 2017, s. 115-118.
• Sadowska J., Epilog historii białostockich Żydów – okres powojenny, [w:] D. Boćkowski, E. Rogalewska, J. Sadowska, Kres świata białostockich Żydów, Białystok [2013], s. 55-107 (gdzie dalsze odniesienia źródłowe).
• Stankiewicz D., Aneks. Żydowskie cmentarze, miejsca egzekucji i mogiły wojenne, [w:] D. Boćkowski, E. Rogalewska, J. Sadowska, Kres świata białostockich Żydów, Białystok [2013], s. 112-115.
• Wiśniewski T., Cmentarze żydowskie w Białymstoku, „Studia Podlaskie” 1989, t. 2, s. 383-384.

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Założona w pierwszej połowie XV wieku wieś, pierwotnie w dobrach monarszych, w końcu XVII stulecia trafiła w ręce Branickich, którzy uzyskali od króla Jana III Sobieskiego przywilej nadający jej prawa miejskie (1691). Obecność Żydów wzmiankowano już w 1658 roku. Mieszkało ich wówczas w Białymstoku 75, a należeli do gminy w Tykocinie.

Braniccy zachęcali Żydów do osiedlenia się w ich dobrach. W 1692 roku istniał już przykahałek białostocki, podlegający gminie tykocińskiej. Powstała w 1745 roku odrębna gmina żydowska liczyła 765 osób, a wzrostowi jej znaczenia przysłużyło się zrównanie ich przez hetmana wielkiego koronnego i kasztelana krakowskiego Jana Klemensa Branickiego w prawach z miejscowymi mieszczanami. Pod koniec XVIII wieku w mieście mieszkało około 1800 Żydów, co stanowiło 45% białostocczan. Żydzi osiedlali się początkowo w okolicach południowej pierzei dzisiejszego rynku. Z czasem wokół pierwszej synagogi przy obecnej ulicy Suraskiej wyrosła w późniejszych latach białostocka dzielnica żydowska, zwana Szulhof.

Pod zaborem rosyjskim (od 1807 roku), zwłaszcza po powstaniu listopadowym, Białystok przeistoczył się w duży ośrodek gospodarczy (przemysł włókienniczy). W jego powstaniu obok przedsiębiorców niemieckich udział mieli kupcy i fabrykanci żydowscy — u schyłku XIX wieku należało do nich 80% z ponad 370 białostockich zakładów przemysłowych. Żydzi przodowali również wśród innych grup społeczno-zawodowych — stanowili 60% robotników, 90% kupców i handlarzy. Pod koniec XIX wieku w Białymstoku funkcjonowały 2 synagogi, 16 bet midraszy, a także kilkadziesiąt domów modlitwy. O wpływy rywalizowali zwolennicy haskali, ortodoksów i chasydów. W latach 1908–1913 na miejscu starego bet midraszu z początku XVIII wieku wzniesiono okazałą synagogę, zwaną później Wielką. W 1913 roku Żydzi w liczbie 62 tysięcy stanowili 70% społeczności miasta, które nazywano wówczas „Jerozolimą Północy”. W 1906 roku w Białymstoku doszło do krwawego pogromu (ponad 80 ofiar) zorganizowanego przez policję i żołnierzy rosyjskich.

W okresie międzywojennym na skutek masowej emigracji Żydów z Białegostoku do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Argentyny, Brazylii i Palestyny, a także postępującej asymilacji i laicyzacji (zwłaszcza wśród żydowskiej inteligencji) odsetek wyznawców religii mojżeszowej w Białymstoku zmalał, a w 1936 roku wynosił 43% ogółu ludności.

W międzywojniu działały w mieście wszystkie najważniejsze w Polsce żydowskie partie polityczne, w tym ortodoksyjna Aguda, syjonistyczne Poalej Syjon i Mizrachi, socjalistyczny Bund. W mieście rozwijało się szkolnictwo żydowskie na poziomie elementarnym i średnim, kwitło życie kulturalne. Od 1912 roku działał żydowski teatr Habima, który później dał początek Żydowskiemu Teatrowi Narodowemu w Tel Awiwie. Działały dwa kina żydowskie (Apollo i Modern), a także kluby sportowe, w tym Makabi i Morgensztern. W mieście wydawano kilka żydowskich dzienników.

Zajęcie miasta przez Wehrmacht w końcu czerwca 1941 roku oznaczało początek zagłady białostockich Żydów — spalono Chanajki (dzielnicę biedoty) i Wielką Synagogę (w której zginęło ponad 1000 osób). Już w lipcu Niemcy utworzyli getto, w którym stłoczono blisko 60 tysięcy osób, w tym wielu uciekinierów i przesiedleńców z innych miast. Na czele Judenratu (Rady Żydowskiej) stanął Efraim Barasz. Likwidacja getta rozpoczęła się w lutym 1943 roku, a jego główna faza — latem tego roku. W dniu 16 sierpnia na wieść o zarządzeniu natychmiastowej deportacji 30 tysięcy osób z białostockiego getta ruch oporu wezwał do rozpoczęcia powstania. Pięciodniowy zryw kierowany przez Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza uważany jest za drugie po powstaniu w getcie warszawskim wystąpienie Żydów przeciwko niemieckim oprawcom. Po zdławieniu powstania kilkadziesiąt tysięcy białostockich Żydów skierowano do obozów zagłady, głównie do Treblinki. W 1945 roku społeczność żydowska liczyła niewiele ponad tysiąc osób, z których zdecydowana większość wyjechała z Polski po pogromie kieleckim i po Marcu 1968 roku. W ciągu trzech wieków swoich dziejów białostoccy Żydzi chowali zmarłych na pięciu cmentarzach. 

Cmentarz żydowski na obszarze getta w Białymstoku, mieszczący się przy ulicy Żabiej, założono w 1941 roku. Znalazły się tu zbiorowe mogiły poległych w powstaniu w getcie białostockim i pochówki pomordowanych przez Niemców w czasie pierwszej akcji likwidacyjnej (1943). Współcześnie na miejscu dawnej nekropolii znajduje się skwer z obeliskiem upamiętniającym uczestników powstania w getcie.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN