Historia

Niemcy okupujący Białystok już w dniu 26 lipca 1941 roku utworzyli w północnej części śródmieścia getto. Zamknięto je z dniem pierwszego sierpnia 1941 roku, a od trzeciego sierpnia zakazano jego opuszczania bez przepustki. Od tego momentu zakazano także grzebania zmarłych w getcie na położonym za miastem cmentarzu żydowskim (obecnie przy. ul. Wschodniej). Po pierwszym sierpnia w północno-zachodnim skraju getta, między ulicami: Armatnią, Żabią i Kosynierską (nazwy z 1939 roku) został założony cmentarz. Grzebano na nim zmarłych na terenie getta. Trudno potwierdzić czy cmentarz w tamtym czasie miał jakąś formę wygrodzenia.

Po wkroczeniu 27 lipca 1944 roku do miasta wojsk sowieckich, ocalali z Holocaustu przedstawiciele gminy żydowskiej roztoczyli opiekę nad cmentarzem. Nekropolię uporządkowano i zabezpieczono jej teren poprzez budowę murowanego ogrodzenia z bramą od strony ul. Kosynierskiej. Mur wybudowano z pełnej cegły palonej. Płaszczyzny pomiędzy słupami zostały otynkowane. W latach 1946- 1948 na terenie cmentarza stanęły pomniki upamiętniające powstańców w getcie oraz wszystkich białostockich Żydów zmarłych podczas II wojny światowej. W trzecią rocznicę likwidacji getta odsłonięty został kolejny pomnik „na bratniej mogile”. Do monumentu przylegał zbiorowy grób obramowany betonem. W 1970 roku cmentarz został zlikwidowany i powstał skwer, na którym urządzone zostało miejsce pamięci narodowej. Usunięto wówczas wszystkie macewy i pomniki powstałe w latach 1946-1948 (obelisk z 1946 roku zakopano na terenie pobliskiego przedszkola), mur został rozebrany. 

W 2023 roku ocalały fragment mury został poddany pracom konserwatorskim. Cmentarz gettowy jest miejscem symbolizującym martyrologię białostockich Żydów. Zachowany do dziś fragment muru cmentarza gettowego przypomina nie tylko o tragizmie II wojny światowej, ale przede wszystkim o zbrodniczych nazistowskich działaniach, jakimi było tworzenie gett i izolowanie ludności żydowskiej.

Opis    

Dawny cmentarz gettowy, to obecnie skwer, na którym znajduje się zbiorowa mogiła, usytuowany jest przy Placu Mordechaja Tenenbauma, na działce ewidencyjnej nr 136 obręb Śródmieście. Od południa ogranicza go ul. Żabia, od zachodu ul. Armatnia, od północy ul. Proletariacka, wschodnią granicę wyznacza linia zabudowy blokowej przypisanej do ul. Bohaterów Getta. W południowo-wschodnim narożniku cmentarza zachował się fragment ogrodzenia cmentarza gettowego (brama znajdowała się od nieistniejącej dziś ulicy Kosynierskiej). Zachowany fragment murowany z cegły pełnej palonej, przęsła otynkowane z obu stron, słupy ceglane. Przęsła przekryte betonowym dwuspadowym parapetem, a słupy namiotowym. Na planie litery L, część południowo wschodnia - trzyprzęsłowa, północno wschodnia - pięcioprzęsłowa. Bez fundamentu, wydatna partia cokołowa, wokół muru opaska drenażowa. Jedno z przęseł, o znacznym ubytku cegieł zostało wtórnie zamurowane, ale nie otynkowane, dla podkreślenia oryginału. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku 18.08.2026 r.

Bibliografia    

• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak i in., Białystok 2022, s. 434-452 (gdzie dalsze odniesienia źródłowe).
• Kłopotowski A., Mur cmentarza gettowego w końcu doczekał remontu, „Gazeta Wyborcza” z 27.06.2023 Niepozorny mur w centrum miasta odzyskuje historię, „Gazeta Wyborcza” 01.08.2023 (dostęp 18.08.2026, ograniczony prenumeratą).