W 1534 roku zbudowano nieopodal rynku pierwszą synagogę, a w jej pobliżu, po północnej stronie, ulokowano cmentarz. W 1564 roku w mieście odnotowano 6 budynków należących do przedstawicieli społeczności żydowskiej, a w 1616 — 17. Niewiele wiadomo na temat ukonstytuowania się gminy żydowskiej w Warcie. Samodzielna gmina nie powstała na pewno w XVI wieku.

W drugiej połowie XVII wieku kryzys wynikający z niszczycielskich wojen i innych klęsk elementarnych sprawił, że w miarę zgodne współżycie Żydów i chrześcijan odeszło do przeszłości. W okresie potopu szwedzkiego Warta, wierna królowi polskiemu, uległa spustoszeniu, a szczególnie ucierpiała społeczność żydowska, mordowana zarówno przez Szwedów, jak i wojska Stefana Czarnieckiego. Podczas pożaru w 1656 roku spłonęła żydowska część miasta. Odrodzenie się gminy i ponowny napływ ludności żydowskiej nastąpiły już po kilku latach (1660). W 1671 roku Żydzi warccy bronili swoich praw przed królem Michałem Korybut Wiśniowieckim, który wskutek interwencji przywrócił im prawo uboju zwierząt i handlu mięsem, zezwolił także żydowskim kuśnierzom na produkcję futer i czapek. Przejawem konfliktów z chrześcijańskimi mieszczanami stało się nałożone na Żydów w XVIII wieku ograniczenie w handlu piwem i wódką. Na stulecie to przypadł jednak stały wzrost ich udziału wśród ludności miasta. Za czasów Komisji Edukacji Narodowej do szkoły elementarnej w Warcie, prowadzonej przez bernardynów, uczęszczały również dzieci wyznania mojżeszowego (nauki pobierane w tej placówce oświatowej były bezpłatne). W czasach stanisławowskich i pod zaborami w gminie warckiej przewagę zyskali zwolennicy chasydyzmu. Miejscowi rabini wywodzili się z kręgów cadyków z Przysuchy, Lublina i Góry Kalwarii.

Według spisu z 1800 roku w Warcie żyło 388 Żydów (41% ogółu mieszkańców). W drugiej połowie XIX wieku liczba Żydów warckich przekraczała 2000, nieznacznie przewyższając liczbę chrześcijan — stanowiąc od 56% (1864) do 52% (1881) ogółu mieszkańców. W okresie międzywojennym ich udział spadł poniżej 50% liczącej 4000 osób ludności Warty.

Żydowscy mieszkańcy Warty trudnili się zawodami rzemieślniczymi, głównie krawiectwem, kuśnierstwem, szklarstwem. Byli również lekarzami, dentystami i fryzjerami. Dominowali wśród miejscowych kupców i hurtowników. Od XIX wieku działały tutaj także niewielkie zakłady przemysłowe (olejarnie, garbarnie, cukrownia, fabryczki sody i zapałek oraz sukna). Około 20 rodzin żydowskich utrzymywało się z dzierżawy gospodarstw rolnych.

W odrodzonej Polsce spośród ugrupowań politycznych wielu zwolenników mieli syjoniści, głównie z Poalej Syjon (w Warcie utworzyła ona bibliotekę oraz klub dramatyczny). Duże wpływy posiadała również ortodoksyjna Aguda, która prowadziła w mieście szkołę dla dziewcząt Bet Jaakow. Pewną popularnością cieszył się również lewicowy Bund.

We wrześniu 1939 roku spłonęła warcka synagoga (zburzona rok później), a jesienią, już po wcieleniu miasta do Rzeszy („Kraj Warty”), Niemcy podjęli próbę całkowitego usunięcia ludności żydowskiej z Warty, z czego jednak zrezygnowano. W lutym następnego roku w północno-zachodniej części miasta zamieszkałej przez Żydów utworzono getto (w obrębie obecnych ulic: 1 Maja, Paszkowskiego, Sadowa, Kaliska, Piekarska, Kościuszki) i powołano Judenrat (Radę Żydowską). Dzielnica żydowska nie została ogrodzona, jedynie szlabany u wylotu ulic wyznaczały jej obszar — zamknięto w niej początkowo około 2800 osób pochodzenia żydowskiego. Wszyscy więźniowie w wieku od 14 do 60 lat zostali objęci obowiązkiem pracy, świadczonej na rzecz okupanta na terenie Warty oraz w obozach w Gostyniu, Potarzycy i Pawłowicach. W wyniku wywózek do obozów pracy w Lesznie, Żabikowie i Janikowie liczba Żydów zmniejszyła się w 1941 roku o ponad połowę. Spośród pozostałych jedynie krawcy, szewcy i kuśnierze mogli wykonywać swoją pracę pod warunkiem prawa pierwokupu ich wyrobów przez Niemców. Okupant utworzył w getcie kilka tzw. szopów produkujących na potrzeby armii niemieckiej. Niewielka grupa młodzieży żydowskiej zatrudniono była przez burmistrza miasta w pożydowskich gospodarstwach rolnych.

Likwidacja getta warckiego została przeprowadzona przez Niemców w sierpniu 1942 roku. Poprzedziła ją publiczna egzekucja 10 przedstawicieli elity gminy — w kwietniu na placu po dawnej synagodze powieszono między innymi rabina Eliasza Laskowskiego i przewodniczącego Judenratu Izaaka Landaua. Latem większość mieszkańców getta skierowano do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Jedynie zdolnych do dalszej pracy 400 młodych i zdrowych wywieziono do getta w Łodzi. Szacuje się, że czas Zagłady przeżyło tylko od 50 do 200 warckich Żydów. Nieliczni, którzy powrócili po wojnie do rodzinnego miasta, opuścili je w grudniu 1945 roku po zabójstwie dwóch spośród nich (podejrzewanych o współpracę z władzami komunistycznymi) przez patrol Konspiracyjnego Wojska Polskiego.

Opis

Stary cmentarz żydowski w Warcie znajdujący się przy ulicy Górnej został podczas drugiej wojny światowej całkowicie zdewastowany przez Niemców. W okresie PRL-u na jego miejscu wybudowano domy mieszkalne i przedszkole.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.