Powstanie gminy żydowskiej w Twardogórze związane jest z przejściem miasta w 1743 r. na własność hrabiego Heinricha Leopolda von Reichenbach-Goschütza, który starał się polepszyć jego sytuację gospodarczą poprzez sprowadzenie Żydów. W tym okresie w Twardogórze mieszkał tylko jeden Żyd – Simon Wolf z Pszczyny, który od 1740 r. zajmował się dzierżawą twardogórskiej gorzelni. W 1744 r. przenieśli się tam Żydzi, którzy zostali wygnani z Wrocławia. W XVIII w. Twardogóra zaczęła spełniać funkcję gminy przedmiejskiej Wrocławia. W 1751 r. w Twardogórze mieszkały 22 rodziny żydowskie oraz trzy w okolicznych wsiach. W drugiej połowie XVIII w. część żydowskich mieszkańców powróciła do Wrocławia. Liczba Żydów w mieście wzrastała do 1812 r., kiedy to osiągnęła liczbę 217 osób (49 rodzin). Po wejściu w życie edyktu emancypacyjnego widoczny jest dynamiczny spadek liczby ludności żydowskiej.

Twardogórscy Żydzi zajmowali się przede wszystkim handlem suknem – miasto było wówczas znanym ośrodkiem sukienniczym. Ważną rolę odgrywali także muzykanci żydowscy, którzy grali na weselach, chrzcinach i innych uroczystościach.

Początkowo gmina żydowska w Twardogórze była największa na terenie powiatu sycowskiego. W 1848 r. stała się gminą filialną Okręgu Synagogalnego w Sycowie. Od 1750 r. kahał twardogórski posiadała własnego rabina – przed 1800 r. funkcję tę pełnił Mose syn Salomona, a następnie (do 1842 r.) – Mordechai (Markus) syn Barucha Oelsner.

Gmina żydowska nigdy nie posiadała własnej synagogi – nabożeństwa odbywały się w wynajętym pomieszczeniu – pierwsza sala modlitw dzierżawiona była od hrabiego von Reichenbach-Goschütza w budynku stanowiącym jego własność. Roczna opłata za dzierżawę wynosiła 50 talarów. Sala była specjalnie dostosowana do funkcji kultowych. Pod koniec XVIII w. w Twardogórze działała także szkoła żydowska, w której zatrudnionych było dwóch nauczycieli. Po 1842 r. została rozwiązana z powodu spadku liczby ludności żydowskiej.

Gmina żydowska w Twardogórze została zlikwidowana 1 października 1936 roku.

Opis

Nie jest znana dokładna data założenia cmentarza żydowskiego w Twardogórze. Zdaniem Marcina Wodzińskiego istniał już przed 1751 rokiem, jednakże pochodzące z niego epitafia, o których zachowały się przekazy, były o 10 lat późniejsze. Natomiast z 1751 r. pochodzi wzmianka o grabarzu żydowskim z Twardogóry – Beerelu Meyerze.

Nekropolia służyła Żydom z terenu księstwa oleśnickiego – do 1820 r. chowano tam żydowskich mieszkańców Sycowa, a do 1823 r. – Oleśnicy. Znajdowała się na jednym z piaszczystych pagórków porośniętym sosnami (zwanym Judenberg), w pobliżu ówczesnej Moltkestraße. W XIX w. na cmentarzu stał drewniany dom przedpogrzebowy.

Z publikacji lokalnego historyka – Martina Feista z 1908 r. wynika, że najstarsze zachowane nagrobki z tego cmentarza, których inskrypcje były wówczas możliwe do odczytania, pochodziły z ostatniej dekady XVIII w., ale znajdowały się tam także nagrobki dużo starsze . Natomiast Bernhard Brilling w swoim opracowaniu dotyczącym Twardogóry potwierdzał istnienie zachowanego nagrobka z 1785 roku .

Jeszcze na początku lat 30. XX w. cmentarz był użytkowany przez Gminę Żydowską w Twardogórze. Prawdopodobnie został zamknięty po likwidacji gminy w 1936 roku.

Na początku lat 40. XX w. właścicielem nekropolii było Zrzeszenie Żydów w Niemczech. Składała się ona wówczas z dwóch parcel o łącznej powierzchni 26 a 40 m kw. Początkowo nieruchomość wystawiono na sprzedaż za pośrednictwem maklera. Następnie – po przejściu pod zarząd administracji skarbowej – zaproponowano zakup cmentarza miastu Twardogóra, jednakże burmistrz odmówił nabycia nieruchomości, a władze skarbowe nie chciały go sprzedać osobie prywatnej. Ostatecznie transakcja nie doszła do skutku.

Po II wojnie światowej cmentarz został doszczętnie zdewastowany – dziś nie ma po nim śladu. Z karty cmentarza sporządzonej w 1989 r. przez K. Myślińskiego wynika, że nekropolia znajdowała się na północno-zachodnim skraju Twardogóry, około 600 metrów od Rynku, przy ul. Sosnowej, za cmentarzem parafialnym, na szczycie niewielkiego wzniesienia. Od północy i zachodu otoczony był lasem, od południa sąsiadował z cmentarzem parafialnym, a od północy znajdowało się duże wyrobisko piasku. Teren nekropolii został zamieniony w piaskownię i wykorzystywany był do eksploatacji piasku. Obecnie stanowi fragment działki nr 1/77 i mieści się na obszarze zalesionego wyrobiska po nieczynnej piaskowni.

Oprac. Tamara Włodarczyk