W nowej formie zagospodarowania cmentarz został przywrócony w 2020 roku miastu i jego mieszkańcom - przywrócono tym samym pamięć o społeczności, która przez wieki czynnie uczestniczyła w jego rozwoju, miała niebagatelny wpływ na przemiany społeczne i ekonomiczne.

Historia

Już w czasach Jana Klemensa Branickiego do Białegostoku przybywali fachowcy różnych branż, kupcy i rzemieślnicy z Niemiec wyznań reformowanych. Ich liczba zwiększyła się znacznie, gdy w 1795 roku Białystok znalazł się w granicach Prus. Skutkowało to potrzebą nie tylko założenia parafii, ale też cmentarza grzebalnego dla tej wspólnoty. Do końca XVIII wieku białostoccy ewangelicy przynależeli do parafii w Zabłudowie. Po trzecim rozbiorze polski zbór zabłudowski uległ likwidacji. Posługę duszpasterską dla żyjących w Białymstoku i okolicach protestantów powierzono kapelanowi wojskowemu ks. Brettschneiderowi. W latach 1795-1807 do Białegostoku przybyło ponad 200 urzędników pruskich, a także wielu rzemieślników, robotników i kolonistów. 17 lutego 1803 roku formalnie zaczęła funkcjonować parafia ewangelicka, po jej uprzednim przeniesieniu z Zabłudowa. Nie wiadomo jednak, gdzie do tego czasu grzebano zmarłych białostockich ewangelików. Jeszcze przed 1799 rokiem wydzielono dla nich nowy cmentarz, odnotowany na planie Białegostoku Georga Beckera z 1799 roku i mapie Prus Nowowschodnich z lat 1795-1800. Został zlokalizowano na zachód od bramy suraskiej, poza granicami miasta, na prywatnej działce o trapezoidalnym kształcie. Z czasem obwiedziono go drewnianym ogrodzeniem. Cmentarz ten funkcjonował do zamknięcia w 1885 roku.

Powiększony w 1814 roku. Nie zachowały się źródła umożliwiające określenie rozplanowania przestrzennego cmentarza, jego kompozycji, układu alejek, rozmieszczenia grobów czy wyglądu nagrobków do 1885 roku. Dopiero na podstawie badań wykopaliskowych możliwe było potwierdzenie układu kwaterowego cmentarza oraz faktu, że zmarłych grzebano głową skierowaną w kierunku północnym. Jeszcze w połowie XIX wieku cmentarz stanowił ważny element rozplanowania miasta, dbano także o jego stronę estetyczną. W 1863 roku Paweł Bobrowski odnotował „w południowej części miasta, pomiędzy drewnianymi domkami, zwraca uwagę cmentarz luterański, ozdobiony dużą ilością pomników i przepięknymi rabatami kwiatów: można wejść w rozkoszny kwietnik zapominając o grobach. Pomiędzy tym cmentarzem a prawosławnym św. Magdaleny znajduje się żydowski cmentarz porośnięty drzewami z dużą ilością nagrobnych kamieni”. Od 1885 roku pochówki zostały przeniesione na nowy cmentarz przy ul. Wasilkowskiej. Wszystkie dotychczasowe cmentarze śródmiejskie, w tym ewangelicki, miały być wówczas przekształcone w naturalne zieleńce.

Na cmentarzu pogrzebano około 3,5 tysiąca wiernych białostockiej parafii ewangelickiej. Z racji istniejącego w sąsiedztwie cmentarza placu handlowego, przekształconego w rynek na Piaskach (Siennego) w 1897 roku, właśnie u rozwidlenia ul. Młynowej i Suraskiej ustawiono jedną z dwóch wodopojek przeznaczonych do pojenia koni. Ulokowano ją na niedużym skrawku ziemi położonym od wschodniej strony cmentarza i stanowiącym własność miasta.

Po I wojnie światowej nastąpiło znaczne zubożenie parafii ewangelickiej i redukcja liczby jej wiernych, zmienił się także stosunek do przedstawicieli białostockiej społeczności protestanckiej. Zaniedbany cmentarz padał łupem wandali. Postępująca dewastacja, rozkradanie nagrobków, niepielęgnowana bujna roślinność spowodowały, że do końca okresu międzywojennego cmentarz stał się nieczytelny na powierzchni. W „Dzienniku Białostockim” z 14 sierpnia 1939 roku, czytamy „u wylotu ulicy Surażskiej do Siennego Rynku i ulicy Młynowej znajduje się zadrzewiony plac po starym cmentarzu”. Na zdjęciu lotniczym z września 1944 roku obszar cmentarza porośnięty był drzewami. Po wojnie zostały one usunięte, nawierzchnię wybrukowano i w jego miejscu utworzono targowisko, które funkcjonowało niemal 40 lat. Po likwidacji handlu na Rynku Siennym teren użytkowany był m.in. jako parking, miejsce imprez masowych.

Z inicjatywy Prezydenta Miasta teren został uporządkowany, ogrodzony i wzniesiona została instalacja prof. Jarosława Perszki. Uroczyste odsłonięcie pomnika nastąpiło 26 czerwca 2020 roku, w 490. rocznicę ogłoszenia Konfesji Augsburskiej. Centralnym punktem cmentarza została symboliczna kaplica - przecięty betonowy prostopadłościan, wewnątrz którego umieszczone są płaskorzeźby autorstwa J. Perszki z cyklu „Ślady zwielokrotnione”. Pod blokiem ulokowano kryptę, w której spoczęły szczątki odkryte podczas badań archeologicznych na jego terenie. Na cmentarzu powstały alejki zbiegające się we wnętrzu pomnika. 

Opis    

Cmentarz usytuowany jest na działce o nr. ewidencyjnym 803/4 obręb Śródmieście, u zbiegu ulic Młynowej i Rynek Sienny, od południowego zachodu graniczy z terenem zielonym. Ma kształt zbliżony do trójkąta. Obwiedziony został betonowymi, niskimi murkami. Wejście usytuowane zostało w północno – wschodniej części, poprzedza je blok z płyt betonowych z napisem CMENTARZ EWANGELICKO - AUGSBURSKI, poniżej znak krzyża. Główne ścieżki ułożone z płyt betonowych tworzą plan krzyża, w miejscu przecięcia jego ramion usytuowana jest symboliczna kaplica z kryptą. Inskrypcja na tablicy na krypcie w j. polskim i angielskim: W TYM MIEJSCU ZNAJDUJE SIĘ CMENTARZ/ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) ZAŁOŻONY/ POD KONIEC XVIII WIEKU. SPOCZYWA TU KILKA TYSIĘCY MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU WYZNANIA/ EWANGELICKIEGO W TYM ARCHITEKCI, FABRYKANCI,/ LUDZIE KULTURY KSZTAŁTUJĄCY NASZE MIASTO/ W XVIII I XIX STULECIU. CMENTARZ ZAMKNIĘTO WRAZ Z OTWARCIEM NA WYGODZIE NOWEJ NEKROPOLII/ EWANGELICKIEJ (1885), JEDNAK DO KOŃCA XIX W./ ODBYWAŁY SIĘ TU SPORADYCZNE POCHÓWKI. „JA WIEM, ŻE ODKUPICIEL MÓJ ŻYJE I ŻE JAKO OSTATNI NAD PROCHEM STANIE JOB19,25.”

Cmentarz przecina sześć wyłożony kamieniem nieregularnych ścieżek łączących ulice Młynową i Rynek Sienny. Powierzchnia cmentarza wyłożona granitową kostką, pomiędzy którą posadzono ozdobne rośliny okrywowe, m. in. sukulenty, trawy ozdobne i rojniki.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Iwona Górska, OT NID w Białymstoku, 15.09.2026 r.

Bibliografia    

• Ambroziak E., Winograd M., Ulotne wspomnienia, czyli co najstarsi mieszkańcy Białegostoku pamiętają o dzisiejszym Rynku Siennym, [w:] M. Karczewska, M. Karczewski (red.), Cmentarz ewangelicki przy ul. Młynowej w Białymstoku, t. II – Pamięć miejsca, Białystok-Poznań 2013, s. 115-125.
• Cmentarze w Białymstoku, oprac. I. Górska, J. Kotyńska-Stetkiewicz, A. Kułak, L. Pawlata, G. Ryżewski, K. Stetkiewicz, W. Wróbel, Białystok 2022, s. 302-325.
• Karczewski M. (red.), Cmentarz ewangelicki przy ul. Młynowej w Białymstoku, t. 1: Historia miejsca, Białystok-Poznań 2013, s. 21-23.
• Karczewska M., Karczewski M., Dzieje cmentarza ewangelickiego przy ulicy Młynowej w Białymstoku w świetle źródeł i opracowań historycznych, [w:] M. Karczewska, M. Karczewski (red.), Cmentarz ewangelicki przy ul. Młynowej w Białymstoku, t. 1: Historia miejsca, Białystok-Poznań 2013, s. 11-21.
• Karczewski M., Historia miejsca w świetle źródeł kartograficznych, [w:] M. Karczewska, M. Karczewski (red.), Cmentarz ewangelicki przy ul. Młynowej w Białymstoku, t. 2: Pamięć miejsca, Białystok-Poznań 2013, s. 35-51.
• Konicka M., Kozłowska A., Rynek Sienny – targowisko na gruzach pamięci, [w:] M. Karczewska, M. Karczewski, (red.), Cmentarz ewangelicki przy ul. Młynowej w Białymstoku, t. 2: Pamięć miejsca, Białystok-Poznań 2013, s. 51-67.
• Maroszek J., Dzieje zboru kalwińskiego w Zabłudowie w latach 1608-1868, [w:] Mój Kościół w historię wpisany. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Tadeuszowi Krahelowi, red. T. Kasabuła, A. Szot, Białystok 2007, s. 274-310.
• Tomecka B., Szczygieł-Rogowska J., Cmentarz ewangelicki w Białymstoku przy ul. Wasilkowskiej, Białystok 2008.