Ratusz, Chojna
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

photo

Gotycko-barokowy ratusz jest budowlą o skomplikowanej 700-letniej historii, zachował czytelne nawarstwienia stylowe dokumentujące sześć etapów/faz historycznych przekształceń. Wnikliwe studia historyczno-konserwatorskie poprzedziły odbudowę ratusza w latach 1977-1986. Zrekonstruowane gotyckie elewacje szczytowe południowa i północna należą do najbogatszych w Polsce.

Historia

Ratusz jest budowlą złożoną, powstałą w wyniku trzech etapów budowlanych z okresu średniowiecza i nowożytnych przebudów. Chojna prawa miejskie otrzymała przed 1271r., wkrótce potem w północno-zachodniej części rynku powstała pierwsza siedziba rady miejskiej o nieznanej formie architektonicznej. Z tego etapu budowy przetrwał odcinek fundamentów pod wschodnią elewacją przy płn. narożniku oraz fragmenty ościeży otworów w elewacji płn. Budowlę zniszczył pożar w 1316 r.

Nowy budynek ukończony przed 1366 r., powstał w wyniku rozbudowy poprzedniego w kierunku południowym. Wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 38,30 x 13,70 m, był podpiwniczony, dwukondygnacyjny, z sygnaturką na osi elewacji południowej, z wejściem usytuowanym w północnej części elewacji zachodniej. Wnętrza o nierozpoznanym rozplanowaniu zostały przykryte stropami drewnianymi, w piwnicy strop był wzmocniony rzędem drewnianych słupów. W dokumentach z 1409 r. obiekt ten określony jest jako „Cophuse - Dom Kupca”.

W latach 1433-1461 budynek został kolejny raz przedłużony w kierunku południowym o jeden trakt tj. o 9,30 m i zamknięty nową elewacją o bogatym wystroju. W piwnicach założono sklepienia krzyżowo-żebrowe. Na koniec tej fazy przebudowy nadano nowy wystrój elewacji północnej. Wejścia do wnętrza umieszczono na osiach elewacji szczytowych (płd. i płn.). Dolne partie elewacji podłużnych zasłaniały kramy. Ten etap rozbudowy ratusza jest wiązany z działalnością warsztatu Hinricha Brunsberga. Prace zostały ukończone w 1461 r. Dobudowana część została przeznaczona na potrzeby rady miejskiej, a budowlę zaczęto nazywać ratuszem.

W XVI wieku powiększono otwory okien I piętra w elewacji zachodniej, a na dachu zbudowano sygnaturkę.

Formy ratusza zmieniono w znaczący sposób podczas przebudowy w 1702 r. Rozebrano wówczas mury I piętra pozostawiając oba gotyckie szczyty. Nowe mury podwyższono o około 1,5 m, elewacje wschodnią i zachodnią przepruto prostokątnymi oknami i otynkowano. We wnętrzu na parterze znajdowała się hala kupiecka, na piętrze przy szczycie północnym wydzielono salę posiedzeń rady miejskiej oraz szereg mniejszych pomieszczeń skomunikowanych z korytarzem biegnącym wzdłuż ściany zachodniej.

Gruntowny remont gmachu przeprowadzono w 1. ćwierci XIX stulecia. W tym czasie na parterze urządzono pomieszczenia administracyjne, w elewacjach wschodniej i północnej zmieniono kształt okien na prostokątne, a sprzed elewacji wschodniej usunięto kramy.

Podczas prac podjętych w 1883 r. przeprowadzono regotyzację obu elewacji szczytowych ratusza polegającą na przywróceniu ostrołukowej formy okien, fryzów i portali. Równocześnie odnowiono dłuższe elewacje.

Niewielkie prace remontowe wykonano w latach międzywojennych: w 1918 r. wymieniono stolarkę portalu północnego, a w 1925 r. portal ten został zamurowany.

W 1945 r. ratusz został poważnie zniszczony. Detonacja materiałów wybuchowych spowodowała zniszczenie jego południowej części, oraz zburzenie stropów międzykondygnacyjnych i dachu. Przetrwały mury obwodowe północnej partii i część sklepień piwnicznych. W stanie ruiny ratusz pozostawał do lat 70. XX w. Po odgruzowaniu obiektu zabezpieczono sklepienia piwnic i ocalałe mury. Projekt odbudowy ratusza zakładał jego rekonstrukcję wg stanu przed zniszczeniem w 1945 r. w oparciu o ikonografię i zachowane elementy oryginalnego wystroju. Wnętrza budowli adaptowano na siedzibę centrum kultury i bibliotekę. Prace badawcze, projektowe oraz budowlano-konserwatorską zostały zrealizowane przez Państwowe Przedsiębiorstwo Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział w Szczecinie. Obiekt został odbudowany w latach 1977-1986 w formach gotyckich z elementami baroku. Rekonstrukcja oryginalnego układu wnętrz objęła dwunawową halę piwniczną gdzie uzupełniono zniszczone fragmenty gotyckich sklepień. Obecnie mieści się tu restauracja „Ratuszowa”.

Opis

Ratusz usytuowany jest w centrum miasta, w północno-zachodniej części Rynku Staromiejskiego. Fasadą zwrócony jest w kierunku południowo-wschodnim.

Budowla posadowiona została na fundamencie z kamieni, mury obwodowe w partiach piwnic i przyziemia zachowały fragmenty zbudowane z cegły gotyckiej w wiązaniu wendyjskim i gotyckim oraz z cegły holenderki. Ratusz wzniesiony został na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 47,60 x 13,70 m. Przy elewacji wschodniej w trakcie odbudowy dostawiono parterową przybudówkę o wymiarach 37,90 x 4,40 m podzieloną na osobne pomieszczenia o funkcjach handlowo-gastronomicznych. Budynek jest w całości podpiwniczony, dwukondygnacyjny z zagospodarowanym poddaszem. Dach dwuspadowy ze sterczynowymi szczytami od południa i północy. W połaciach dachu rozmieszczono lukarny doświetlające pomieszczenia na poddaszu. Przybudówka ma dach pulpitowy. Dachy zostały pokryte dachówką ceramiczną mnich mniszka.

Każda z elewacji ratusza ma odmienne podziały. Elewacje szczytowe: frontowa od strony Rynku Staromiejskiego i północna wyróżniają się bogatym wystrojem architektonicznym wykonanym z cegły ceramicznej, z którą kontrastują otynkowane blendy. Elewacja frontowa trzyosiowa, podzielona od poziomu gruntu po szczyt wielobocznymi przyporami. Podział poziomy zaznaczony dwoma gzymsami międzykondygnacyjnymi i pasami fryzów w partii szczytu. Na osi elewacji wejście główne poprzedzone schodami. We wschodniej osi wejście do piwnic mieszczących restaurację. Otwory okien i drzwi ostrołukowe, zwieńczone wimpergami. Na poziomie I piętra trzy okna dwudzielne (biforia) z rozetami w podłuczach blend. W środkowej partii szczytu okna bliźniacze w bogatych obramieniach, po bokach blendy z rozetami w podłuczach, zwieńczone wimpergami. Elewacja szczytowa północna trzyosiowa, z ostrołukowym portalem poprzedzonym schodami oraz z wejściem do piwnic w osi zachodniej. Po bokach portalu znajdują się dwie ostrołukowe blendy z oknami. Pas gzymsu oddziela partię przyziemia od szczytu. Szczyt podzielony został wielobocznymi lizenami oraz pasami fryzów złożonych z motywów wimpergi. W dolnej kondygnacji szczytu rozmieszczono pięć okien, z których trzy są ostrołukowe, a dwa (skrajne) zamknięte łukami pełnymi. Powyżej, w centralnej partii szczytu usytuowano okna zamknięte łukami pełnymi typu biforyjnego. W skrajnych osiach rozmieszczono trójlistne blendy z rozetami o motywie rybiego pęcherza. Osie szczytu zwieńczone są wimpergami. Przyziemie elewacji wschodniej zasłania współczesna przybudówka., nad którą znajduje się 11 ostrołukowych blend z oknami zamkniętymi łukiem odcinkowym. Blenda przy narożniku północnym pozbawiona jest okna. Na poziomie I piętra elewacja otynkowana, osiemnastoosiowa z oknami prostokątnymi, podzielona pilastrami. Elewacja zachodnia o nieregularnym układzie, lico w przyziemie ceglane, na I piętrze otynkowane. W przyziemiu znajduje się 13 wąskich okien zamkniętych łukami odcinkowymi i jedno okno ostrołukowe. Przy narożniku północnym usytuowane wejście zamknięte łukiem odcinkowym i poprzedzone schodami. Na poziomie I piętra elewacja podzielona analogicznie jak wschodnia.

Oryginalny układ wnętrz został utrzymany w dwunawowej hali piwnicznej nakrytej sklepieniem krzyżowo-żebrowym o 16 przęsłach, przedzielonych gurtami, które wsparte są na rzędzie niskich filarów. podziały wnętrz parteru, I piętra i na poddasza wykonano we współczesnej technologii w sposób dostosowany do obecnej funkcji.

Zabytek dostępny.

Oprac. Anna Walkiewicz, 15.07.2015 r.

Bibliografia

  • Arszyński M., Mroczko T. (redakcja), Architektura gotycka w Polsce. Katalog zabytków, Warszawa 1995, s. 46
  • Hoppe W., Geschichte der Stadt Königsberg, [w:] Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Berlin 1928, Bd. VII, Th. 1, Heft 2, s. 11-12
  • Kalita-Skwirzyńska K., Ratusz w Chojnie, woj. szczecińskie. Dokumentacja konserwatorska z przebiegu prac budowlano-konserwatorskich w okresie od 15 września 1977 r., do 22 lipca 1986 r., Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Szczecin 1986, m-pis w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Szczecinie.
  • Kalita-Skwirzyńska K., Rozwój urbanistyki i architektury Chojny w okresie średniowiecza, [w:] Terra Transoderana. Sztuka Pomorza Zachodniego i dawnej Nowej Marchii w średniowieczu. Materiały z seminarium naukowego poświęconego jubileuszowi 50-lecia pracy w muzealnictwie szczecińskim Zofii Krzymuskiej-Fafius, 7-8 czerwca 2002 r., Szczecin 2004, s. 101-112
  • Kalita-Skwirzyńska K., Ratusz. Chojna, woj. zachodniopomorskie, karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1999, archiwum Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.
  • Kamiński R., Ratusz. Chojna, woj. szczecińskie. Dokumentacja badań archeologicznych. Wyniki badań ratowniczych, 1979 r.,  PP Pracownie Konserwacji Zabytków O. Szczecin, Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska, Szczecin 1979, m-pis w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Szczecinie.
  • Kąsinowski A., Powierzchniowe badania architektoniczne ratusza w Chojnie, 1970 r., PP Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Szczecin 1970, m-pis w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Szczecinie.
  • Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, ARKADY, Warszawa 2012, s. 36-37
  • Radacki Z., Ratusz w Chojnie, woj. szczecińskie, PP Pracownie Konserwacji Zabytków Dział Dokumentacji Naukowej, Szczecin 1960, m-pis w archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Szczecinie.
  • Voss G., Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd. II, Th. I, Kreis Königsberg, Berlin 1928

Informacje ogólne

  • Rodzaj: ratusz
  • Chronologia: 2 poł. XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: pl. Konstytucji 3 Maja , Chojna
  • Lokalizacja: woj. zachodniopomorskie, pow. gryfiński, gmina Chojna - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy