Historia

Gmach planetarium zaprojektował architekt Ludomir Gosławski z zespołem „Miastoprojektu-Olsztyn”. Prace ziemne przy al. Zwycięstwa (obecnie Marszałka Józefa Piłsudskiego) rozpoczęły się jesienią 1972 roku, w lutym wylano fundamenty, a na początku czerwca ukończono szkielet kopuły. Ułożenie konstrukcji kopuły zewnętrznej (składającej się aż z 5617 części wyprodukowanych w NRD) zajęło polskim wykonawcom tylko 10 dni. W ostatnim etapie prac przed oddaniem budynku uczestniczyli specjaliści z zakładów Zeissa, którzy dostroili do warunków panujących pod kopułą ponad 1200 soczewek projektora gwiazdowego produkcji zakładów Carla Zeissa, w który wyposażono planetarium. Wystrój wnętrza budynku opracowali: Ludomir Gosławski, Henryk Mączkowski i Janusz Miścicki, zaś wykonali olsztyńscy plastycy: Zbigniew Jurjewicz i Bogdan Stefanów. Uroczyste otwarcie Planetarium Lotów Kosmicznych nastąpiło 19 lutego 1973 roku, w pięćsetną rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika. Oprócz planetarium, w nowo wybudowanym obiekcie ulokowano Biuro Wystaw Artystycznych.

Opis

Budynek jest posadowiony na niewielkim wzniesieniu, na skarpie zabezpieczonej murkami oporowymi, z nasypem obsadzonym zielenią okrywową. Do głównego wejścia planetarium prowadzi szeroki deptak. Wydłużony gmach zwieńcza kopuła pokryta srebrzystą blachą aluminiową. Budynek składa się z trzech funkcjonalnych części: planetarium, Biura Wystaw Artystycznych oraz dawnej kawiarni (później biblioteki). Budynek został wzniesiony na planie czworoboku z dziedzińcem wewnętrznym pośrodku. Do głównego wejścia prowadzą szerokie schody ze spocznikiem, wykonane z płyt betonowych. Północna część gmachu jest dwukondygnacyjna, zachodnia elewacja została nadwieszona, a przez jej długość rozciąga się pas dwupoziomowych okien osłoniętych charakterystycznymi żaluzjami fasadowymi w formie długich listew. Pas okien z żaluzjami „zawija” na elewację północną i ciągnie się do jej połowy. Cokół budynku jest pokryty wykładziną elewacyjną z piaskowca, zakomponowaną w układzie pasowym.

Hol wejściowy planetarium, o niemal okrągłym kształcie, zdobi podwieszona pod sufitem spiralna konstrukcja wykonana z niklowanych kawałków blachy. Na ścianie naprzeciwko wejścia znajduje się pomalowana natryskowo dekoracja w odcieniu intensywnej czerwieni. Naścienna kompozycja plastyczna składa się z wtopionych w ścianę zróżnicowanych wielkością półkul (z największą środkową – z wkomponowaną inskrypcją „Mikołajowi Kopernikowi społeczeństwo Warmii i Mazur, 1973”). Dekoracja z półkulami jest kontynuowana na ścianie przy schodach prowadzących na piętro i obejmuje powietrznię ściany przy sali projekcyjnej. Nad schodami prowadzącymi na piętro została podwieszona kopia Sputnika 1. Do sali projekcyjnej planetarium wiodą szerokie drzwi. Pośrodku sali został zamontowany projektor firmy Zeiss (egzemplarz modelu Raumflug-Planetarium), który rzutuje obraz na sferyczny ekran kopuły o średnicy 15 metrów. W sali znajdują się fotele zakomponowane w rzędach wokół projektora.

Naprzeciwko sali projekcyjnej znajduje się część budynku, w której mieści się Biuro Wystaw Artystycznych (dwie sale wystawowe: sala główna – 432 m2, sala kameralna – 90 m2 oraz hol galerii – 100 m2). Posadzki holu wejściowego i holu górnego zostały wyłożone betonową posadzką, uszlachetnioną zatopionymi kawałami marmuru. Przy większej sali ekspozycyjnej BWA znajdują się drzwi prowadzące do atrium. Na ścianie po lewej od wyjścia znajduje się barwne panneau autorstwa plastyka – Stefana Knappa (barwna geometryczna „Kompozycja astronomiczna” składa się z kwadratowych emaliowanych elementów wykonanych techniką własną artysty).

Z zewnątrz zabytek jest dostępny bezpłatnie, dostęp do wnętrza zgodnie z godzinami otwarcia obiektu: planetarium.olsztyn.pl , bwa.olsztyn.pl.

Oprac. Marta Liszewska, OT NID w Olsztynie, 21.07.2025 r.