Zespół zamku krzyżackiego, Brodnica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół zamku krzyżackiego

Brodnica

photo

Zamek jest przykładem modelowego krzyżackiego zamku komturskiego na ziemi chełmińskiej. Należy również do jednego z największych.

Historia

Komturski zamek krzyżacki budowano w dwóch etapach. W latach 1305-1317 powstały mury obwodowe przedzamcza, a w latach 1317-1327 zamek wysoki, wieża i skrzydła mieszkalne. Za moment ukończenia budowy uznaje się rok 1339, w którym poświęcono kaplicę. Zamek właściwy założono na planie zbliżonym do kwadratu, na którym wzniesiono cztery skrzydła okalające wewnętrzny dziedziniec. W narożach umieszczono wysunięte przed lico korpusu wieżyczki na rzucie prostokątów. W narożu północnym wzniesiono, niezwiązaną z pozostałymi budynkami, wieżę ostatniej obrony. W skrzydle północno-wschodnim znajdowała się główna brama wjazdowa z przedbramiem oraz kapitularz. W pozostałych skrzydłach infirmeria, dormitorium, refektarz i kaplica. Przyziemię pełniło funkcje magazynowe i gospodarcze. Nad brzegiem Drwęcy obecne połączone nadwieszonym gankiem ze skrzydłem południowo-zachodnim gdanisko. Otoczony murem teren zamku wysokiego sąsiadował od południa i wschodu z przedzamczem posiadającym własny obwód murów. Teren Kamionki, rozciągający się na wschód od podzamcza, otrzymał około 1370 roku mur północny z Bramą Grudziądzką. Około 1415 roku budowniczy malborski Mikołaj Fellenstein zmodernizował zewnętrzny pas umocnień przystosowując je do użycia broni palnej, zastępując część baszt cylindrycznymi bastejami. W trakcie powstania miast pruskich, w roku 1454 zamek został zdobyty przez mieszczan brodnickich. Odbity z ich rąk siłą zaciężnych kondotiera Bernarda Szumborskiego. Okupowany, pomimo formalnego przejścia Brodnicy po II Pokoju Toruńskim pod władzę Jagiellonów, do 1479 roku.  Od roku 1481 był siedzibą starostów brodnickich. W roku 1485 starostwo zostało nadane wojewodzie ino­wrocławskiemu Mikołajowi Działyńskiemu. Zamek był w posiadaniu Działyńskich do 1604 roku.  W trakcie pożaru miasta w 1550 r. zamek został poważnie uszkodzony, odbudowany w latach 70. XVI wieku. Gruntowne przekształcenie przedzamcza miało miejsce za czasów urzędowania siostry Zygmunta III Wazy - Anny Wazówny, starościny brodnickiej w latach 1605 - 1625. Budynek silnie zdestruowany podczas drugiej wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660) zaczął popadać w ruinę. W okresie rządów pruskich był poddawany sukcesywnej rozbiórce, wstrzymanej decyzją Fryderyka Wilhelma IV w 1842 r. Z jego inicjatywy podjęto prace remontowe ocalałej wieży zamkowej.  Badania archeologiczne z odsłonięciem reliktów piwnic podjęte zostały przez władze okupacyjne w 1939 roku, kontynuowane w okresie powojennym.

Opis

Teren zamku sąsiaduje od północnego-zachodu z obszarem starego miasta. Zlokalizowany jest u zakola Drwęcy, w bezpośrednim sąsiedztwie jej koryta. Teren zamku składa się z zamku wysokiego, otaczającego go od północnego- i południowego wschodu przedzamcza w kształcie litery „L”, oraz, pełniące obecnie rolę parku, suburbium za północno-wschodnią granicą przedzamcza. Przedzamcze przecięte jest biegnącą na osi północ-zachód - południe-wschód ulicą Zamkową, poprowadzoną po śladzie dawnej drogi do Grudziądza. Wokół zamku wysokiego zachowane kanały stanowiące relikt fosy zamku wysokiego, zasilanej wodami Strugi Brodnickiej, której koryto opływa od północnego-zachodu teren wydzielonego murem suburbium i po minięciu zamku wysokiego wpada do Drwęcy. Zamek wysoki założony został na planie zbliżonym do kwadratu ustawionego diagonalnie w stosunku do kierunków świata. Zachowane są piwnice czterech skrzydeł zamkowych z częściową rekonstrukcją przyziemia murów obwodowych, wieża zamkowa (donżon) w narożu północnym oraz relikty muru obronnego zamku wysokiego. Piwnice skrzydła północno-wschodniego i południowo-wschodniego są zasklepione. Ponad nimi częściowa rekonstrukcja układu pomieszczeń parteru oraz lica ścian obwodowych z przyziemiem narożnych wież na rzucie kwadratu. W sąsiedztwie wieży został częściowo zrekonstruowany układ przyziemia zespołu bramnego. Piwnice skrzydła południowo-zachodniego i północno-zachodniego są otwarte, ze zrekonstruowanym układem wnętrz i eksponowanymi nasadami sklepień. Wieża wybudowana na rzucie sześcioboku, przechodzącego w oktogon. Dziesięciokondygnacyjna, z nieznacznie nadwieszonym krenelażowym, krytym gankiem i dodatkową nasadą również zakończoną krenelażem. Reliktu muru obronnego najlepiej wyeksponowane są od strony Drwęcy. W narożu zachodnim fundamenty okrągłej bastei. Z zamku wysokiego przejście przez ceglano kamienny most wzniesiony współcześnie w miejscu zwodzonego. Układ przedzamcza zaburzony jest przecinającą go ulicą. Zachowane odcinki murów znajdują się po stronie północno-zachodniej i północno-wschodniej z okrągłą basteją w narożu. Przy centralnej części odcinka północno-zachodniego znajduje się piętrowy budynek na planie wydłużonego prostokąta będący rezydencją Anny Wazówny. Teren suburbium został zagospodarowany już pod koniec XVIII wieku na park miejski. Wydzielono go od północnego-zachodu odcinkiem wysokiego muru kamienno-ceglanego, artykułowanego rytmem arkadowych blend zamkniętych łukami pełnymi. Na wschodnim krańcu muru znajdują się relikty Bramy Grudziądzkiej rozebranej w XIX wieku. 

Zabytek dostępny dla zwiedzających. W zamku wysokim znajduje się oddział Muzeum w Brodnicy. W pałacu Anny Wazówny znajduje się m.in. Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna oraz Urząd Stanu Cywilnego. Pozostałe elementy zespołu eksponowane w plenerze.

Oprac. Piotr Dąbrowski, 14.12.2014 r.

Bibliografia

  • Arszyński M., Budownictwo warowne zakonu krzyżackiego w Prusach (1230-1454), Toruń 1995.
  • Haftka M., Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów, Malbork 1999.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: zamek
  • Chronologia: 1305-1317 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Brodnica
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. brodnicki, gmina Brodnica (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy