Historia

Cmentarz ewangelicki przy ul. Listopadowej i Adama Asnyka w Bielsku-Białej został założony w latach 1909–1911. Zaprojektował go Hans Mayr – jeden z najzdolniejszych uczniów Otto Wagnera. W 1910 roku, również według projektu Mayra, w południowo-zachodniej części cmentarza wzniesiono kaplicę. Uroczyste otwarcie nekropolii odbyło się w 1911 roku. W 1935 roku w jej północnej części ustawiono krzyż, który powstał w latach 1915–1920 w warsztacie Karla Rudolfa Schemmela. Upamiętnia on żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, zmarłych w bielskich szpitalach. Powstały zespół pełnił funkcje sakralne i sepulkralne. Koncepcja przestrzenna nekropolii, ukształtowanej jako cmentarz-ogród, doskonale wpisywała się w trendy stosowane na początku XX wieku w Niemczech oraz Austro-Węgrzech.

Opis

Cmentarz ewangelicki położony jest w śródmieściu Bielska-Białej, w rejonie ulic Listopadowej oraz Adama Asnyka. Jego współczesna powierzchnia wynosi około 1,6 hektara, a w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się zabudowa jedno- i wielorodzinna oraz obiekty usługowe. W obrębie nekropolii zachowało się wiele nagrobków o wysokich walorach historycznych i artystycznych. Spoczywają tu osoby zasłużone dla rozwoju miasta, w tym bielscy fabrykanci: Gustaw Molenda, Hess, Stosius, Leopold Vogt i Piesch, a także pastor i polityk Teodor Hasse oraz artystka operowa Felicja Kaszewska-Krotowska. W północnej części założenia znajduje się pomnik upamiętniający żołnierzy, którzy w latach 1914–1918 zmarli w bielskich szpitalach w wyniku działań I wojny światowej.

Pod względem kompozycyjnym układ przestrzenny cmentarza dzieli się na trzy główne części. Strefa południowa charakteryzuje się równoległymi alejami. Część północno-wschodnia została rozplanowana wokół półkolistego placu, od którego aleje rozchodzą się odśrodkowo. Z kolei część północno-zachodnią oddziela od reszty terenu odrębna, szeroka aleja. W południowo-zachodnim sektorze wzniesiono zespół zabudowy skupiony wokół prostokątnego dziedzińca, który tworzą kaplica cmentarna, kostnica oraz parterowy dom grabarza. Obiekty te spójnie połączono arkadowym murem z bramą wjazdową. Taki podział terenu kreuje symboliczne wrażenie przejścia. Odwiedzający przemieszcza się z zamkniętego krużgankami placu – sfery bezpośrednio związanej ze śmiercią i architekturą – do właściwego ogrodu cmentarnego. Ta rozświetlona i harmonijna przestrzeń grzebalna miała w zamyśle twórców łączyć ziemski koniec z życiem wiecznym.

Współcześnie najważniejszym elementem kompozycji pozostaje dziedziniec oraz reprezentacyjne aleje, których układ w wybranych miejscach celowo przypomina labirynt. W strukturze dendrologicznej cmentarza dominują klony (Acer), kasztanowce (Aesculus), graby (Carpinus), jesiony (Fraxinus), sosny (Pinus), topole (Populus), dęby (Quercus), żywotniki (Thuja) oraz lipy (Tilia). Na wielu mogiłach licznie występują pnącza, takie jak bluszcz (Hedera) i winobluszcz (Parthenocissus), a także krzewy – m.in. ketmie (Hibiscus) i jałowce (Juniperus) – oraz rośliny sezonowe, na przykład bodziszki (Geranium).

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.08.2026 r.