Szlakiem gotyckich zabytków architektury sakralnej gminy Miłoradz
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Jacek Węgielewski

Szlakiem gotyckich zabytków architektury sakralnej gminy Miłoradz

18

kilka godzin

pomorskie

W XIV wieku w okolicach przynależnego do państwa Krzyżackiego Miłoradza (powiat malborski), wybudowano siedem kościołów. Sześć z nich zachowało się do dziś i stanowi cenny zespół gotyckiej architektury sakralnej na Żuławach. Gęsta sieć obiektów sakralnych, zajmująca obszar oddalony na północ od cypla Mątowskiego, czyli tam, gdzie Wisła rozdziela się na dwa ramiona: Nogat i Wisłę-Leniwkę, nie wymagała w następnych stuleciach dalszej rozbudowy. Wspomniane, istniejące kościoły zlokalizowane są w miejscowościach: Miłoradz, Stara Kościelnica, Gnojewo, Kończewice, Mątowy Wielkie i Pogorzała Wieś. Niezachowany kościół znajdował się w Bystrzu. Na szczególną uwagę zasługują: kościół pw. śś. Szymona i Judy Tadeusza, jako jedna z najstarszych budowli ryglowych w Polsce, wymagająca jednak pilnych prac konserwatorskich, kościoły w Kończewicach i Mątowach Wielkich (podniesiony do rangi sanktuarium błogosławionej Doroty), z charakterystycznymi wieżami, krytymi gontem oraz podobne do siebie kościoły w Starej Kościelnicy i Miłoradzu- bezwieżowe (stracone po huraganie w XIX wieku), z zachowaną tkanką gotycką. Kościoły posiadają fantastyczne wnętrza, a uroku dodają im polichromowane stropy.

Z uwagi na fakt, że całe Żuławy są płaskie i najlepiej zwiedza się je rowerem, a w gminie Miłoradz zawsze zajrzymy gdzieś do środka, warto wybrać się w południowo-zachodnie okolice Malborka i przyjrzeć się bliżej tej części Żuław. W trakcie przejazdu, oprócz zabytkowych, średniowiecznych kościołów zwiedzimy również kilka innych, wartych uwagi obiektów, tych wpisanych w rejestr zabytków i tych, które się w nim nie znajdują. Wycieczka oferuje wyśmienity stosunek przejechanych kilometrów do ilości zabytkowej architektury (przy głównych zabytkach znajdują się również obiekty wpisane w rejestr jak np. kostnica, dzwonnice, cmentarze i parki).

Wycieczkę rozpoczynamy spod zamku wybudowanego w grodzie nad Nogatem i kierujemy się na południe, prawym brzegiem Nogatu, wzdłuż usypanego wału, drogą utwardzoną, przez Grobelno i Kraśniewo, zgodnie z trasą. Po drodze możemy zatrzymać się na jednym z kilku znajdujących się tam podjazdów na wał i popatrzeć na malborską warownię z daleka, choć o wiele lepiej jest to uczynić w drodze powrotnej, gdy promienie słoneczne fantastycznie oświetlają zamek (pod warunkiem, że niebo nie będzie zachmurzone). Na całej trasie oprócz wspomnianych wyżej zabytków zwiedzimy: w Kraśniewie - jedną z czterech śluz (Biała Góra, Szonowo, Rakowiec i Michałowo), zbudowaną w ramach projektu skanalizowania Nogatu (lata 1912-1916), cmentarz mennonicko-ewangelicki w Kraśniewie, cmentarz mennonicki w Mątowach Małych, cmentarz ewangelicki w Pogorzałej Wsi, cmentarze przykościelne, gotycką kapliczkę przydrożną i XIX-wieczny kościół pomocniczy w Gnojewie, charakterystyczny dla Żuław dom podcieniowy i gotyckie ossuarium z cmentarzem w Bystrzu.

Zachwycimy się również detalami żuławskich domów (wymaga szczególnego zwracania uwagi), znakami wielkiej wody na Żuławach i płaskim, cudownym krajobrazem Żuław Wiślanych. A jeśli będzie to maj, to za sprawą żółtych pól rzepaku, satysfakcja z wycieczki gwarantowana będzie nawet w 200%.

kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła
Miłoradz

30 minut

Kościół pw. św. Michała Archanioła zbudowany został na początku XIV wieku. Posiadał murowano-drewnianą wieżę, która zawaliła się podczas silnego wiatru, jaki miał miejsce 19.01.1818 roku na Żuławach. Podobny los spotkał wówczas inne żuławskie kościoły, między innymi w Starej Kościelnicy. Wnętrze kościoła zawsze jest otwarte i można przyjrzeć się urokowi świątyni wraz z polichromowanym stropem. Przed kościołem znajdują się XIX-wieczna dzwonnica, a przy niej duży, XV-wieczny dzwon.

dzwonnica
Miłoradz

Wieżę dzwonną kościoła pw. św. Michała Archanioła, która zawaliła się podczas silnego wiatru, jaki przeszedł przez Żuławy w styczniu 1818 r., zastąpiła wolno stojąca, drewniana dzwonnica, zbudowana w II poł. XIX w. Oprócz trzech zawieszonych dzwonów, obok stoi największy- okazały dzwon z XV w.

kostnica
Miłoradz

Ceglana kostnica z początku XX w., zlokalizowana przy kościele pw. św. Michała Archanioła i cmentarzu.

cmentarz
Miłoradz

Cmentarz rzymskokatolicki, przykościelny, założony ok. 1400 r.

czas dojazdu do następnego obiektu

8 min.

kościół parafialny pw. św. Jerzego
Stara Kościelnica

30 minut

Kościół pw. św. Jerzego w Starej Kościelnicy zbudowany pod koniec XIV wieku. Podobnie jak kościół w Miłoradzu, posiadał on wieżę, która runęła w styczniu 1818 roku na skutek bardzo silnego wiatru, jaki przeszedł wówczas przez Żuławy. Kościół rzadko bywa otwarty, ale przez kratę w wejściu głównych możemy przyjrzeć się jego wyposażeniu. Przed kościołem znajdują się XIX-wieczna dzwonnica, fragmenty starszych nagrobków i cippus.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Kościół cmentarny pw. Św. Apostołów Szymona i Judy
Gnojewo

15 minut

Historia

Pierwotny kościół w Gnojewie powstał jako budowla ryglowa ok. 1340 r. W 2 poł. XIV w. wzniesiono kościół ceglany omurowując wcześniejszą konstrukcję. Po 1466 r. obiekt rozbudowano o niewielką nawę boczną, a w pocz. XVII w. wzniesiono drewnianą wieżę. W 1819 r. przy elewacji wschodniej zbudowano zakrystię, w latach 50. XIX w. drewniana wieżę zastąpiono murowaną. Kościół do 1945 r. pełnił nieprzerwanie funkcję sakralną (od 1818 r. jako świątynia gminy ewangelickiej), po wojnie, jako własność państwowa pełnił rolę magazynu, został ogołocony z zabytków ruchomych i popadł w ruinę. W 1973 r. obiekt przekazano parafii w Szymankowie, która nie miała środków na remont kościoła. W 2009 został przejęty na 10 lat przez oddział gdański TOnZ, które stara się pozyskać fundusze na odrestaurowanie kościoła. Kościół gotycki z dziewiętnastowieczną wieżą i zakrystią oraz z barokowym polichromowanym stropem.

Opis

Obiekt wzniesiony z cegły (wątek gotycki) na planie prostokąta bez wydzielonego prezbiterium, od zachodu osiowo usytuowana wieża, od strony wschodniej niewielka zakrystia. Po wewnętrznej stronie ściany południowej i wschodniej zachowana czternastowieczna konstrukcja ryglowa z 11 słupami, dwoma rzędami rygli i zastrzałami krzyżowymi. Wnętrze dwunawowe (nawa boczna szer. 2 m) rozdzielone pięcioosiową ostrołukową arkadą wspartą na filarach, przekryte w nawie głównej drewnianym stropem z fasetą, a w bocznej 5 przęsłami sklepień (krzyżowe, sieciowe i gwiaździste). Bryła kościoła zamknięta jest dwuspadowym dachem krytym dachówką ceramiczną (tymczasowo papą), od wschodu asymetrycznie rozwiązany szczyt z późnogotyckim motywem oślego grzbietu, od zachodu czterokondygnacyjna wieża z ośmiobocznym stożkowym hełmem. Drewniany strop pokrywa cenna barokowa polichromia o tematyce apokaliptycznej wykonana w 1717 r. przez Christofa Manowskiego, wg koncepcji teologicznej proboszcza gnojewskiego Jacoba Kreffta.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Kapliczka przydrożna
Gnojewo

Gotycka kapliczka przydrożna w Gnojewie jest obiektem unikatowym nie tylko w skali regionu, ale i kraju.

Historia

Nazwa wsi Gnojewo (Gnoyow, Gnojow) została po raz pierwszy wymieniona w 1323 roku, w dokumencie dla Starej Kościelnicy (przy opisie granic). W 1338 r., w przywileju lokacyjnym dla Gnojewa wydanym przez Wielkiego Mistrza Dietricha von Altenburg jest wzmianka o czterech włókach dla proboszcza. Gotycki kościół pw. Szymona i Judy Tadeusza w swej pierwszej, ryglowej fazie datowany jest na początek XIV w., omurowanie ścian miało miejsce w następnych dziesięcioleciach XIV w. a budowa nawy północnej w końcu XV wieku. Można przypuszczać, że budowa kapliczki miała miejsce przy okazji tej ostatniej, piętnastowiecznej rozbudowy kościoła. W kościelnych protokołach wizytacyjnych została wymieniona w roku 1724. W końcu XIX w. na cenną kapliczkę zwrócił uwagę Conrad Steinbrecht (w latach 1882-1921 główny konserwator Zamku Malborskiego), który opisał obiekt w artykule zamieszczonym w „Zeitschrift fuer christliche Kunst” z 1892 roku. W okresie II wojny światowej podczas budowy drogi tzw. berlinki przesunięto kapliczkę na obecne miejsce, pierwotnie zlokalizowana była na skrzyżowaniu dróg. W 2009 r. kapliczka została odrestaurowana przez gminę ze środków Niemiecko-Polskiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury.

Opis

Usytuowana po północnej stronie drogi krajowej nr 22, na osi wschodniego wjazdu do Gnojewa, front kapliczki skierowany w stronę południową. Późnogotycka, wzniesiona na planie kwadratu o boku 1,95 metra. Wieżowa, prostopadłościenna, dwukondygnacyjna bryła ustawiona jest na szerokim niskim cokole i wsparta na czterech arkadach. Dach kapliczki tworzy nieforemna kolebka obłożona cegłą na płasko, w zwieńczeniu cztery sterczyny narożne i centralnie umieszczony pinakiel. Budowla ceglana (z niewielkim użyciem kamienia w partii cokołowej) licowana cegłą z użyciem profilowanych kształtek, w dolnej kondygnacji sklepienie krzyżowe, w górnej ceglana kolebka; nisze, podłucza i blendy tynkowane i bielone. W elewacjach przyziemia niskie półkoliste arkady osadzone w tynkowanych blendach wydzielonych oślim grzbietem (po stronie zach. arkada zredukowana do okulusa, po wsch., w blendzie delikatny motyw maswerkowy opracowany w tynku). Kondygnacje rozdzielone gładkim pasem tynkowanego fryzu i skośnym gzymsem kapnikowym. W drugiej kondygnacji od frontu (strona pd.) ostrołukowa blenda a w niej niższa, półkolista arkada i łęk wzmacniający (po stronie wsch. i zach. półkoliste blendy z pionowym laskowaniem i wąskimi, szczelinowymi otworami. W dolnej kondygnacji wnętrze otwarte, przystosowane do ustawienie figury (ob. figura Chrystusa), w górnej nisza (obecnie metalowy krucyfiks).

Zabytek dostępny.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 15.10.2014 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919, s. 55-65.
  • Starczewski A. ks., Gotyckie zabytki sakralne na terenie gminy Miłoradz, Sztum 2009, s. 19-39.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

kościół parafialny pw. św.św. Apostołów Szymona i Judy
Gnojewo

Neogotycki kościół pomocniczy w Gnojewie. Służy katolikom od 1819 roku, po przejęciu przez ewangelików gotyckiego kościoła. Ze względu na częściową ruinę kościoła gotyckiego, świątynia neogotycka pełni rolę kościoła pomocniczego.

dzwonnica
Gnojewo

Zbudowana w II poł. XIX w., drewniana, zlokalizowana obok neogotyckiego kościoła pomocniczego na ceglanym cokole.

cmentarz ewangelicki
Gnojewo

Cmentarz zlokalizowany przy ryglowym kościele pw. śś. Szymona i Judy Tadeusza. Zachowało się tu kilka interesujących nagrobków, między innymi: cippus i dwie bogato zdobione stele.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

Kościół par. pw. Matki Bożej Wniebowzięcia
Kończewice

15 minut

Kościół pw. Matki Bożej Wniebowzięcia zbudowany w pierwszej poł. XIV wieku. Wieża pochodzi z XVIII w. W późniejszym okresie remontowany i rozbudowany. W 1888 r w wieża kościelna została zniszczona przez uderzenie pioruna, w szybkim czasie odbudowana.

czas dojazdu do następnego obiektu

6 min.

kaplica cmentarna
Bystrze

15 minut

Ossuarium zbudowane w I połowie XIV wieku obok nieistniejącego kościoła pw. św. Jakuba Apostoła. W kaplicy złożone zostały kości poległych podczas wojny trzynastoletniej. Wewnątrz dostrzec można pozostałości po dawnych polichromiach.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

dom podcieniowy
Bystrze

15 minut

Charakterystyczny element Żuław, a zachowało się ich tutaj kilkadziesiąt, czyli dom podcieniowy w Bystrzu został zbudowany w 1819 roku, z drewna. Głowice jońskie, dekorowane gzymsy i stolarka drzwiowa to elementy wyróżniające obiekt. Dom obejrzymy raczej z zewnątrz.

czas dojazdu do następnego obiektu

12 min.

kostnica
Mątowy Wielkie

Kostnica z pocz. XX wieku zlokalizowana przy kościele pw. śś. Piotra i Pawła.

cmentarz ze starodrzewem
Mątowy Wielkie

Cmentarz przykościelny, na którym zachowało się kilka starszych nagrobków.

plebania
Mątowy Wielkie

Murowana plebania z ryglowymi szczytami (obecnie Dom Pielgrzyma) z 1905 roku, o czym informuje kamień węgielny.

Kościół par. pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Mątowy Wielkie

30 minut

Kościół wyrasta z lokalnej tradycji budowlanej, w której stylistyczna konwencja doby gotyku przefiltrowana została przez kunszt miejscowych budowniczych. Kościół zachował w swej ceglanej strukturze - jak swoistą inkluzję - elementy pierwotnej konstrukcji szkieletowej (ściana wschodnia wraz ze szczytem i dwa wschodnie przęsła ściany południowej). Forma nadana kościołowi w średniowieczu nie uległa zmianie i stanowi obecnie najbardziej wzorcowy przykład żuławskiego budownictwa sakralnego z zachowanymi wszystkimi elementami bryły. Najbardziej znaną mieszkanką wsi pozostaje do dziś błogosławiona Dorota z Mątów (1347-1394), rekluza i stygmatyczka, patronka Pomorza i diecezji elbląskiej, ochrzczona w miejscowym kościele 6 lutego 1347 r.

Historia

Pierwsza pisana wzmianka o Mątowach pochodzi z roku 1321 (Montow), dokument lokacyjny dla wsi został wydany w latach 40. XIV w. przez wielkiego mistrza Ludolfa Königa. Wobec zaginięcia tego aktu, w 1383 r. dokument został wznowiony i w nim po raz pierwszy pojawiła się informacja o mątowskim kościele. Pierwszy kościół w Mątowach został zbudowany w 1 poł. XIV wieku jako orientowana, niewielka budowla szkieletowa. W niedługim czasie pierwotną strukturę częściowo obudowano od zewnątrz murem ceglanym, a w części rozebrano i całkowicie zastąpiono murem. Dolne partie drewnianej wieży zastąpiono dwiema kondygnacjami murowanymi. W kolejnym etapie wzniesiono nawę boczną, arkady międzynawowe i zakrystię. Cały proces budowy świątyni niewiele wykroczył poza ramy XIV w. W czasie wojen 1626-29 r. i w 1740 kościół został uszkodzony i był naprawiany. Wyposażenie uzyskane w 1 poł. XVIII w. przetrwało do dziś. W okresie II wojny światowej obiekt nie odniósł większych strat. W latach 2012-13 kościół był gruntownie remontowany korzystając z dofinansowania w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (elewacje, dachy, stropy).

Opis

Kościół orientowany, usytuowany w południowej części wsi, w bliskim sąsiedztwie wału wiślanego. Obiekt otoczony czynnym cmentarzem ze starodrzewem, po północnej stronie zabudowania plebańskie. Kościół gotycki wzniesiony na planie prostokąta, dwunawowy bez wyodrębnionego prezbiterium, od zachodu masywna wieża na planie kwadratu, całość dopełnia kwadratowa kruchta od południa i niewielka prostokątna zakrystia od północy. W bryle opiętej uskokowymi przyporami dominuje masywna, trójkondygnacyjna wieża z ośmioboczną, drewnianą najwyższą kondygnacją i wysokim ostrosłupowym hełmem. Korpus kościoła nakryty wysokim dachem dwuspadowym o niejednakowym kącie nachylenia połaci; dachy kruchty i zakrystii dwuspadowe. Od wschodu nawa główna i zakrystia zakończone ścianami szczytowymi, nawa boczna ujęta dodatkowym półszczytem; szczytowe zwieńczenie posiada również kruchta południowa. Korpus z obydwoma aneksami ceglany z zachowaną częściowo drewnianą konstrukcją szkieletową (ściana wschodnia i wschodni fragment ściany południowej), strop drewniany (w nawie głównej drewniana kolebka), w zakrystii sklepienie kolebkowe, więźba dachowa drewniana (w części zachodniej storczykowa); dachy korpusu kryte dachówką mnich-mniszka. Wieża w dwu dolnych kondygnacjach murowana z cegły, izbica konstrukcji drewnianej, szalowana deskami; ośmioboczny hełm kryty gontem. Ceglane elewacje korpusu dekorowane dość skromnie (niski cokół zwieńczony gzymsem i płaski, tynkowany fryz podokapowy), rozczłonkowane ostrołukowymi otworami okiennymi i uskokowymi przyporami. W elewacji wschodniej cztery ostrołukowe blendy, górne partie środkowych blend wypełniają okna; szczyt schodkowy, sześcioosiowy, bez podziałów poprzecznych, podziały pionowe wyznaczają lizeny, zwieńczone ośmiobocznymi sterczynami. Elewacje wieży dekorowane z trzech stron ostrołukowymi blendami, w ścianie południowej dodatkowo sześcioarkadowa blenda. Główne wejście od zachodu ujęte ostrołukowym, dwuuskokowym portalem, wejście północne - prostokątne, wejście południowe (kruchta) zamknięte łukiem obniżonym. W dwunawowym wnętrzu - rozdzielonym trzema łukami arkad wspartych na dwóch ośmiobocznych filarach - dominuje nawa południowa dwukrotnie szersza i nieco wyższa od północnej; obie nakryte drewnianymi, polichromowanymi stropami, w zakrystii - sklepienie kolebkowe, w kruchcie pod wieżą - strop płaski. Wewnętrzna ściana wschodnia i część ściany południowej zachowały widoczną konstrukcję ryglową z wypełnieniem ceglanym. Wystrój i wyposażenie zasadniczo z 1 połowy XVIII w.: polichromowany strop i polichromia sklepienia zakrystii, ołtarz główny, dwa ołtarze boczne, ambona, baptysterium, konfesjonały, zespół ławek. Z pierwotnego wyposażenia zachowały się trzy gotyckie, drewniane, polichromowane rzeźby: Madonna z Dzieciątkiem, Pieta, Chrystus Frasobliwy, oraz kamienna chrzcielnica i dębowe sakramentarium.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 28.08.2015 r.

Bibliografia

  • Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg (Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften), Danzig 1919.
  • Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreuβen, bearb. von M. Antoni, München-Berlin 1993.

czas dojazdu do następnego obiektu

24 min.

kościół pw. św. Mikołaja
Pogorzała Wieś

15 minut

Kościół pw. św. Mikołaja został zbudowany w XIV wieku jako konstrukcja ryglowa. W 1829 roku świątynia została przebudowa z zachowaniem oryginalnej konstrukcji więźby dachowej. Przy bramie znajduje się słupek graniczny Prus i Wolnego Miasta Gdańska. Wewnątrz kościoła- XIV-wieczna figura o naturalnych rozmiarach (patron- św. Mikołaj).

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie