szlakiem kościołów granitowych Pomorza Zachodniego
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Maciej Słomiński

szlakiem kościołów granitowych Pomorza Zachodniego

6

dwa dni

zachodniopomorskie

Późnoromańskie i wczesnogotyckie kościoły granitowe są charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego Pomorza Zachodniego i dawnej Nowej Marchii.  Szczególnie duża ich liczba zachowała się we wsiach w zakolu Odry na terenie obecnego powiatu gryfińskiego.  Pierwotnie istniały również w miastach, lecz tam w XIV i XV w. zostały zastąpione dużymi budowlami z cegły. Do dziś przetrwały miejskie kościoły granitowe w Gryfinie, Baniach i Moryniu. Pierwszy z nich został wzniesiony na planie krzyża greckiego, dwa pozostałe - trójnawowej bazyliki. W odróżnieniu od nich, zachowane do dziś kościoły wiejskie odznaczają się prostymi układami przestrzennymi - są jednonawowe, czasem z wydzielonym prezbiterium, zamkniętym zazwyczaj prosto, niekiedy (jak w Gardnie) półkolistą apsydą. Niektóre z kościołów zachowały potężne masywy wieżowe od zachodu. Budowle granitowe, wznoszone z kamienia narzutowego, zwłaszcza we wcześniejszym okresie odznaczają się staranną obróbką kwader, a niektóre interesującym detalem, jak uskokowe, na ogół już ostrołukowe portale.   

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja, ob. pw. Narodzenia NMP
Gryfino

30 minut

Jeden z nielicznych w regionie miejskich kościołów granitowych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem. Przykład rzadko spotykanej na Pomorzu Zachodnim świątyni na rzucie krzyża greckiego. Osobliwością zabytku jest także rozwiązanie wieży – otwartej pierwotnie z trzech stron.

Historia

Już w dokumencie lokacyjnym Gryfina z 1254 r. kościół parafialny był uposażony w 4 włóki ziemi. W 1278 r. książę Barnim I przekazał patronat nad gryfińskim kościołem kolegiacie Mariackiej w Szczecinie. W 1281 r. po raz pierwszy wzmiankowano proboszcza z Gryfina – Jana Belkowa. W 3. ćw. XIII w. zbudowano prosto zamknięte prezbiterium i oba ramiona transeptu. Pierwotnie elementy te miały stanowić część budowli na planie krzyża greckiego. Około 1300 r. wzniesiono bazylikowy korpus nawowy z wieżą na osi nawy głównej, na kondygnacji parteru otwartą z trzech stron ostrołukowymi arkadami. Prace te ukończono w 1. ćw. XIV w., o czym świadczą kolejne fundacje ołtarzy w 1300, 1302, 1314, 1320, 1322 i 1325 roku. W tym okresie wnętrze kościoła było nakryte belkowym stropem. Około 1500 r. przebudowano kościół w układzie halowym – dotychczasowe niskie nawy boczne zastąpiono nowymi, wyższymi, wnętrze nakryto zaś późnogotyckimi sklepieniami. Do północnej ściany prezbiterium dobudowano zakrystię. Podczas pożaru miasta w 1530 r. kościół uległ częściowemu zniszczeniu. W trakcie odbudowy po pożarze zbudowano nowe szczyty transeptu, przebudowano dachy nad nawami bocznymi i zamurowano arkady wieży. Około 1534 r. świątynię przejęli protestanci. W 1580 r. wykonano nowy ołtarz – tryptyk autorstwa szczecińskiego malarza Davida Redtla (ob. w Muzeum Narodowym w Szczecinie), w 1605 r. ufundowano kamienną manierystyczną ambonę i stalle. W 1725 r. od uderzenia piorunu zniszczeniu uległ gotycki hełm wieży, który zastąpiono nowym barokowym. W latach 1861–1863 architekt Buchterkirch przeprowadził restaurację kościoła. Wymurowano wówczas od nowa szczyty transeptu i naw bocznych, wymieniono konstrukcję i pokrycie dachu oraz hełm wieży, we wnętrzu przemurowano filary i wykonano neogotyckie wyposażenie, w tym ołtarz i organy. W 1901 r. Hans Selinger z Berlina ozdobił ściany i sklepienia figuralno-ornamentalną polichromią. W 1925 r. wymieniono hełm wieży na ob. neobarokowy. Po 1945 r. usunięto większość elementów neogotyckiego wyposażenia i wystroju z XIX i XX wieku.

Opis

Kościół położony w centrum miasta, w północnej pierzei dawnego rynku, między biegnącymi południkowo ul. Kościelną i Bolesława Chrobrego, w obrębie dawnego cmentarza przykościelnego. Orientowany, wczesnogotycki, na planie krzyża, z prostokątnym prezbiterium, poprzeczną nawą, jednoprzęsłowym, trójnawowym, halowym korpusem i wieżą zachodnią na rzucie kwadratu. Dachy dwuspadowe, nad każdą z naw bocznych po dwa dachy usytuowane poprzecznie do głównej osi, podobnie jak dach zakrystii. Czterokondygnacyjna wieża zwieńczona ośmiobocznym niskim tamburem i neobarokowym dwukondygnacyjnym hełmem z latarnią. Najstarsze części (mury prezbiterium, transeptu i wieży na wysokości dwóch dolnych kondygnacji) wzniesione z ciosów granitowych z ceglanym detalem, nawy boczne, zakrystia, dwie górne kondygnacje wieży i sklepienia – z cegły gotyckiej, szczyty transeptu, naw bocznych i tambur pod hełmem wieży – z cegły nowożytnej. Dachy kryte dachówką karpiówką, hełm wieży kryty łupkiem. Otwory drzwiowe i okienne ostrołukowe. Elewacje wieży podzielone gzymsami kordonowymi. W każdej ścianie przyziemia widoczne trzy ostrołukowe wnęki, z których środkowe są pozostałością arkad, niegdyś otwartych i wtórnie zamurowanych. Elewacje wyższych pięter wieży rozczłonkowane ostrołukowymi wnękami z parą niewielkich okien, w najwyższej kondygnacji – otworów dzwonnych. Ściany naw bocznych oszkarpowane, przeprute oknami rozmieszczonymi na dwóch kondygnacjach – mniejszymi na dolnej, większymi na górnej. Na szczytowych elewacjach transeptu wczesnogotyckie ostrołukowe portale o trójuskokowych ościeżach, na elewacji południowej – z archiwoltą ujętą po bokach parami smukłych arkadek. Nad portalami wysokie gotyckie okna, trzy na w elewacji południowej, dwa na elewacji północnej, ujęte po bokach parami wnęk. Szczyty transeptu i pary szczytów nad nawami bocznymi neogotyckie, rozczłonkowane blendami. Elewacja wschodnia przepruta wielkim ostrołukowym oknem we wchodzącej w pole szczytu trójlistnie zamkniętej blendzie. Szczyt rozczłonkowany siedmioma blendami, na przemian ostrołukowymi i trójlistnymi. Ściany zakrystii oszkarpowane, z niewielkimi, zamkniętymi ostrołukowo oknami. W ścianie szczytowej górna kondygnacja oddzielona fryzem, rozczłonkowana ostrołukowymi blendami przechodzącymi w pole szczytu. Wnętrze przekryte sklepieniami gwiaździstymi. Nawy boczne oddzielone kwadratowymi filarami wyciętymi w grubości muru. Transept ograniczony od wschodu i zachodu łukami w grubości muru, skrzydła transeptu wydzielone od północy i południa gurtami. Na strychu widoczne wczesnogotyckie dwudzielne okna w ceglanym murze nawy głównej, z okresu, kiedy korpus nawowy miał układ bazylikowy. W zakrystii sklepienia krzyżowo-żebrowe. Wyposażenie: ołtarz neogotycki z lat 60. XIX w., z obrazem Stanisława Batowskiego Hołd stanów polskich składany Matce Bożej Królowej Polski przywiezionym z Kałusza, renesansowa ambona kamienna z 1605 r., renesansowe stalle z pocz. XVII w., organy z neogotyckim prospektem, z 3. ćw. XIX wieku.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza za zgodą proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 08.09.2014 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 6: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 209 i n.
  • Łopuch W., Symbioza kamienia i cegły. Architektura kościelna księstwa zachodniopomorskiego w latach 1278–1325, „Przegląd Zachodniopomorski” 1987, z. 3.
  • Mroczko T., Arszyński M. (red.), Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995, s. 93–94.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950, s. 24, 27–29, 34.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Różańcowej
Wełtyń

30 minut

Wzniesiony w 2. poł. XV w. stanowi typowy dla Pomorza Zachodniego przykład niewielkiego późnogotyckiego kościoła wiejskiego. O niezwykłych walorach zabytku decyduje przede wszystkim cykl powstałych w przededniu reformacji ściennych malowideł figuralnych, będący świadectwem przenikania się elementów późnogotyckich i wczesnorenesansowych. Cenne jest również wyposażenie wnętrza - barokowy ołtarz i ambona.

Historia

Miejscowość Wełtyń, wymieniana w źródłach w 1212, 1222 i 1226 r., już w XIII w. weszła w skład dóbr klasztoru cystersów w Kołbaczu. W końcu XIII w. osada miała charakter miasta - prawa miejskie utraciła ponoć dopiero na przełomie XVI i XVII w. Pierwszy kościół w Wełtyniu wzmiankowany jest w 1299 r. W średniowieczu nosił on wezwanie św. Szczepana i pozostawał pod patronatem kościoła Mariackiego w Szczecinie. Obecna późnogotycka budowla powstała w 2. poł. XV w. Na przełomie XV i XVI w. dobudowano wieżę i zakrystię. Zapewne już ok. 1530 r. całe powierzchnie ścian we wnętrzu świątyni pokryto malowidłami figuralnymi. Około 1535 r. kościół został przejęty przez protestantów. W tym czasie wieś weszła w skład domeny kołbackiej, a patronat nad kościołem przejęło państwo, reprezentowane przez zarządców domeny. W 1690 r. przeprowadzono restaurację kościoła. Prawdopodobnie wówczas otrzymał on nowe barokowe wyposażenie, m.in. ołtarz i ambonę, które w XVIII w. połączono tworząc ołtarz ambonowy. Następny remont świątyni przypada na 1784 r. W XIX w przekształcono (poszerzono) okna, zachowując jednak ich ostrołukowy kształt. Po 2. wojnie światowej kościół został przejęty przez katolików i 26 grudnia 1946 r. poświęcony pod obecnym wezwaniem. 22.02.1959 r. erygowana została parafia rzymskokatolicka w Wełtyniu. Podczas remontu kościoła w 1961 r. odkryto w jego wnętrzu, a następnie poddano konserwacji figuralne polichromie z XVI w. W 1977 r. wykonano nowe witraże. Na początku XXI w. wymieniono pokrycie dachu na dachówkę karpiówkę. W latach 2005-2006 przeprowadzono konserwację ołtarza, ambony i chrzcielnicy, w latach 2007-2008 zachowawcza konserwację malowideł.

Opis

Kościół położony w centrum wsi, na parceli pomiędzy ulicami Kościelną, Szkolną i Niepodległości, w obrębie dawnego cmentarza otoczonego kamienno-ceglanym murem i porośniętego starymi drzewami. W murze od strony zachodniej, przy północnym narożniku zachowana kamienno-ceglana bramka z ostrołukowym przejazdem - prawdopodobnie z pocz. XV w. Kościół orientowany, późnogotycki. Jednonawowy, z trójbocznym zamknięciem od wschodu, nieco węższą od nawy wieżą, założoną na rzucie zbliżonym do kwadratu od zachodu oraz niewielką zakrystią od północy. Korpus nawowy nakryty dachem dwuspadowym z trójpołaciowym zamknięciem od wschodu, zakrystia poprzecznym dachem dwuspadowym, wieża zwieńczona hełmem o kwadratowej podstawie i części górnej w formie ostrosłupa o ośmiobocznej podstawie. Ściany kościoła zbudowane zostały z niemal nieobrobionego kamienia narzutowego spojonego zaprawą z okrzeskami kamiennymi oraz z cegły. W dolnej partii wieży oraz w prezbiterium, widoczny jest nieco bardziej regularny wątek podkreślony wykonanym w zaprawie „boniowaniem”. Z cegły gotyckiej wykonano obramienia starszych zamurowanych okien i portali, narożniki kościoła a także częściowo - górne partie ścian prezbiterium. Z takiej samej cegły w nieregularnym (mieszanym) wątku zbudowano ściany zakrystii, z cegły nowożytnej wykonano - obramienia obecnych okien i zamurowania starszych otworów oraz - częściowo - górne partie ścian. Dachy kościoła i zakrystii pokryte zostały dachówką karpiówką, hełm wieży - blachą. W otworach drzwiowych - głównego portalu wieży wejścia z kruchty do nawy, południowego wejścia bocznego oraz w obu wejściach do zakrystii zachowane ozdobne drzwi deskowe z okuciami z końca XIX lub pocz. XX w., w szczycie zakrystii ozdobne drzwi klepkowe.

Otwory drzwiowe i okienne zamknięte ostrołukowo. Portale główny w zachodniej elewacji wieży oraz boczny w południowej elewacji korpusu nawowego - późnogotyckie, okna nawy i apsydy prezbiterialnej - neogotyckie. W elewacjach prezbiterium widoczne zamurowane ostrołukowe otwory okienne. W ścianie wschodniej czytelne trzy takie okna, w tym jedno środkowe gotyckie o smukłych proporcjach i dwa boczne, z późniejszego okresu. W każdej z bocznych ścian prezbiterium (od strony południowo-wschodniej i północnowschodniej) obok okna neogotyckiego widoczny jeden zamurowany otwór gotycki. Każda ze ścian wieży na wysokości trzeciej kondygnacji rozczłonkowana dwiema parami ostrołukowych blend. Od strony północnej pomiędzy blendami tarcza zegarowa. Ostatnia kondygnacja przepruta parami niewielkich, półkoliście zamkniętych otworów dzwonnych. W północnej ścianie zakrystii usytuowany otwór wejścia zamknięty łukiem odcinkowym. Wieńczący tę ścianę szczyt rozczłonkowany trzema ostrołukowymi blendami, z których boczne obecnie zamurowane, a środkowa przepruta otworem wejściowym prowadzącym na poziom strychu. Wnętrze jednoprzestrzenne, nakryte stropem z tynkowanym sufitem ozdobionym późnobarokową rozetą. W ścianie zachodniej i południowej widoczne wnęki stanowiące obramienie dla otworów wejściowych prowadzących do kruchty podwieżowej i zakrystii. Pierwszy z tych otworów zamknięty półkoliście, drugi łukiem odcinkowym. W części prezbiterialnej widoczne zamurowane ostrołukowe okna - w ścianach północno-wschodniej i południowo-wschodniej dwa pierwotne, we wnękach zamkniętych łukiem odcinkowym, a w ścianie wschodniej dwa duże, wtórnie powiększone. W ścianie południowo-wschodniej zachowana niewielka wnęka zamknięta łukiem dwuspadowym - prawdopodobnie dawne sakramentarium, w ścianie południowej analogicznie zamknięte bliźnie nisze, a w ścianie północnej - mała wnęka sklepiona półkoliście.

Niemal całą powierzchnię ścian pokrywają malowidła przedstawiające historię zbawienia. Powstały prawdopodobnie między rokiem 1520 a przyjęciem reformacji, czyli rokiem 1534, wykazują bowiem cechy stylu przejściowego pomiędzy późnym gotykiem a renesansem. Z tradycji gotyckiej przejęto kwaterowy podział ścian oraz ikonografię poszczególnych scen, do elementów nowatorskich należą efekty światłocieniowe, renesansowe detale strojów oraz zastosowanie techniki en grisaille. Cykl przedstawień zakomponowany został w kwaterach tworzących dwie strefy o wysokości ok. 2 m. Narracja rozpoczyna się w północno-zachodnim narożniku nawy, kończy w narożniku południowo-zachodnim. Na ścianie północnej widoczne są przedstawienia: Stworzenie Ewy i Grzech pierworodny, a od strony wschodniej Pokłon trzech króli. W części prezbiterialnej brak podziału na kwatery. Na ścianie północno-wschodniej przedstawiono dużą postać Marii z Dzieciątkiem, symetrycznie do niej, na ścianie południowo-wschodniej - postać niezidentyfikowanego świętego. Na obu tych ścianach przetrwały fragmenty malowanej wici roślinnej. Na ścianie południowej i częściowo południowo-wschodniej ukazano dużą postać św. Anny Samotrzeć. Dalej, niemal na całej długości ściana południowa podzielona jest na dwie strefy. Poczynając od wschodu przedstawiono tu Jezusa przed Annaszem (w strefie górnej), Cierniem koronowanie (poniżej), dalej nad portalem niezidentyfikowaną scenę, a następnie Biczowanie (u góry) i Ecce Homo (na dole), następnie pomiędzy oknami - Umycie rąk przez Piłata, oraz niezidentyfikowaną scenę z postacią Chrystusa, następnie pomiędzy kolejnymi dwoma oknami Niesienie krzyża, a w zachodniej partii ściany Ukrzyżowanie (na górze) i Zdjęcie z krzyża (na dole). Na ścianie zachodniej po południowej stronie widoczne są Złożenie do grobu i Chrystus w otchłani (w dwóch dolnych kwaterach), oraz Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie (w dwóch kwaterach górnych). Po północnej stronie wejścia umieszczono wielkie przedstawienie Sądu Ostatecznego. Część scen jest obecnie nieczytelna, lub uległa zniszczeniu w okresie nowożytnym. Uzupełnieniem scen chrystologicznych są malowane en griseille trudne do interpretacji przedstawienia nad otworami głównego i bocznego wejścia.

W kościele zachowały się również elementy barokowego wyposażenia - późnobarokowe ołtarz i ambona z końca XVII w. (ta ostatnia na przeniesionej po wojnie barokowej figurze Mojżesza z Chwarstnicy) oraz późnorenesansowa drewniana chrzcielnica z końca XVII w.

Obiekt dostępny po uprzednim uzgodnieniem z ks. proboszczem.

Oprac. Maciej Słomiński, OT NID w Szczecinie, 25-11-2015 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern, H. VI, Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 312-313.
  • Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012, s. 212.
  • Karta zabytku architektury i budownictwa, opr. B. Szerniewicz, 1997, mps w WUOZ Szczecin.
  • Karty zabytków ruchomych (malowidła ścienne), opr. M. Słomiński, 1998, mps w WUOZ Szczecin.
  • Katalog malarskich dekoracji woj. szczecińskiego, t. I, Średniowiecze,  opr. M. Słomiński, Szczecin 1989, mps w WUOZ Szczecin.

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

Kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
Gardno

30 minut

Wzniesiony prawdopodobnie jeszcze w połowie XIII w., należy do najstarszych na Pomorzu Zachodnim kościołów wiejskich. Charakterystyczna dla regionu budowla z ciosów granitowych, o stosunkowo złożonym rzucie z jednonawowym korpusem nawowym i dość wydłużonym prezbiterium z półkolistą apsydą o archaicznych, romańskich cechach. Zachowane starannie wykonane granitowe portale - główny wczesnogotycki o ostrołukowym zamknięciu i dwa boczne, późnoromańskie, zamknięte łukiem pełnym.

Historia

Wieś Gardno weszła w skład dóbr klasztoru cystersów w Kołbaczu jeszcze przed połową XIII w. W 1242 r. uzyskał on potwierdzenie praw do wsi. Wkrótce potem wzniesiono zachowany do dziś kościół, będący już wówczas siedziba parafii. O jego wczesnej dacie powstania świadczą archaiczne cechy architektury - romańska półokrągła apsyda i półkoliste zamknięcia dwóch portali bocznych. W średniowieczu Gardno było ośrodkiem kultu maryjnego - świadczy o tym zachowana w Muzeum Narodowym w Szczecinie drewniana wczesnogotycka figura Madonny, prawdopodobnie z 1. poł. XIV w. Około 1535 r. kościół przejęty został przez ewangelików. Wraz z kasatą klasztoru cystersów, wieś weszła w skład domeny kołbackiej, do której dzierżawców należało prawo patronatu nad kościołem. W 1893 r. przeprowadzono restaurację kościoła - w bocznych ścianach nawy wykonano nowe otwory okienne o ceglanych obramieniach oraz zbudowano nowe ceglane szczyty. W 1945 r. lub wkrótce potem kościół uległ zniszczeniu - pozostały mury obwodowe, zniszczeniu uległ dach i strop. W latach 1978-1979 został odbudowany, stając się siedzibą parafii rzymskokatolickiej. W 2011 r. przeprowadzono gruntowny remont świątyni.

Opis

Kościół położony na wzniesieniu w centrum wsi. Orientowany, o formach przejściowych pomiędzy romanizmem a wczesnym gotykiem. Jednonawowy, bezwieżowy, z krótkim korpusem nawowym i węższym od nawy dość wydłużonym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą. Nawa i prezbiterium nakryte osobnymi, niezbyt wysokimi dachami dwuspadowymi, apsyda niskim dachem w kształcie połowy stożka, oba szczyty korpusu nawowego i wschodni szczyt prezbiterium - zwieńczone sterczynami. Ściany kościoła zbudowane z kostki granitowej, spojonej zaprawą wapienną z okrzeskami kamiennymi i gruzem ceglanym, układanej w regularnych warstwach - 22 w nawie, 17 w prezbiterium, szczyt zachodni - z niemal nie obrobionego kamienia polnego, wschodnie szczyty korpusu nawowego i prezbiterium oraz obramienia okien - z cegły fabrycznej. Dachy pokryte dachówką ceramiczną - korpus nawowy i prezbiterium zakładkową, apsyda karpiówką.

Elewacje z wydzielonym cokołem. Na osi bezokiennej, zwieńczonej gładkim szczytem elewacji zachodniej usytuowany jest granitowy portal główny - wczesnogotycki o trójuskokowych ościeżach, zamknięty łagodnym łukiem ostrym. Dwa portale boczne rozmieszczono od południa - pośrodku elewacji korpusu nawowego oraz w elewacji prezbiterium, tuż przy narożniku korpusu. Granitowe, późnoromańskie, jednouskokowe, zamknięte są łukiem pełnym. W apsydzie przetrwały trzy okna późnoromańskie o silnie rozglifionych, tynkowanych ościeżach, zamknięte półkoliście. W bocznych elewacjach rozmieszczone są Neoromańskie okna z końca XIX w. - półkoliście zamknięte, w ceglanych, górą ogzymsowanych obramieniach - skupione zostały po trzy w każdej z elewacji nawy oraz po dwa w ścianach prezbiterium i w szczycie wsch. Wnętrza nawy i prezbiterium rozdzielone półkolistym łukiem tęczowym, nakryte belkowym stropem. Apsyda sklepiona konchowo. Przy ścianie zachodniej drewniana empora muzyczna. Wyposażenia zabytkowego brak.

Obiekt dostępny po uprzednim uzgodnieniem z ks. proboszczem.

Oprac. Maciej Słomiński, OT NID w Szczecinie, 23-11-2015 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern, H. VI, Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 189-191.
  • Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012, s. 57.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza zachodniego w XIII w., Poznań 1950, s. 10-13, 34, 46, 56.
  • Karta zabytku architektury i budownictwa, opr. E. Soroka, 1990 r., mps w WUOZ Szczecin.

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

kościół filialny pw. Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła
Żelisławiec

30 minut

czas dojazdu do następnego obiektu

21 min.

Kościół parafialny pw. MB Wspomożenia Wiernych
Banie

30 minut

Jeden z nielicznych w regionie miejskich kościołów granitowych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem. Do rzadkości należy zachowany z tego czasu trójnawowy układ wnętrza.

Historia

Kościół został wzniesiony w poł. XIII w., wkrótce po nadaniu w 1234 r. przez ks. Barnima I ziemi bańskiej zakonowi templariuszy i po lokacji miasta w 1235 roku. W średniowieczu nosił wezwanie św. Marii Magdaleny. Został założony jako trójnawowa pseudobazylika, z szerszym od korpusu nawowego masywem wieżowym i zakrystią przylegającą od północy do prosto zamkniętego prezbiterium. Istnienie świątyni potwierdza wzmianka z 1274 r. o wyborze nowego plebana z Bań. W 1478 r. kościół spłonął, podpalony przez wojska brandenburskie, po 1535 r. został przejęty przez protestantów. Powtórnie spaloną w 1690 r. świątynię odbudowano i wyposażono m.in. w barokowy ołtarz, ambonę i dzwony odlane w 1690 r. przez szczecińskiego ludwisarza Johanna Jacoba Mangolda, a także w organy zbudowane w latach 1763-1765. W 1716 r. zwieńczono wieżę barokowym hełmem. W 1853 r. kościół ponownie został strawiony przez pożar. W trakcie odbudowy w latach 1853-1854 rozebrano zakrystię oraz starą wieżę, wznosząc na jej miejsce nową, znacznie węższą, zbudowano nowe neogotyckie szczyty, przekształcono otwory okienne i drzwiowe, odbudowano dachy. Podczas działań wojennych w 1945 r. uszkodzeniu uległy dach i wieża, którą odbudowano w zmniejszonej wysokości. Dwudziestego dziewiątego czerwca 1946 r. kościół został poświęcony jako rzym.-kat. pod ob. wezwaniem. W 1981 r. prowizoryczne zwieńczenie wieży zastąpiono nową murowaną kondygnacją.

Opis

Kościół położony w centrum miasta, po północnej stronie ul. Targowej - biegnącej równoleżnikowo głównej arterii komunikacyjnej miasta. Usytuowany w obrębie dawnego cmentarza, otoczonego murem i porośniętego drzewami. Orientowany. Romańsko-gotycki, z krótkim trójnawowym, trójprzęsłowym, pseudobazylikowym korpusem, znacznie węższą od korpusu neogotycką wieżą i wydłużonym, prosto zamkniętym prezbiterium. Dachy korpusu i prezbiterium dwuspadowe o wspólnej kalenicy, wieża zwieńczona dachem namiotowym. Murowany, wieża z kamienia polnego w nieregularnym wątku, szczyt wschodni i detal (fryz wieńczący, gzymsy kordonowe wieży, laskowanie okien korpusu nawowego i obramienia portali) z cegły fabrycznej, zwieńczenie wieży z nowej cegły. Dachy kryte blachą. Elewacje korpusu nawowego i prezbiterium z wydzielonym cokołem, zwieńczone neogotyckim ceglanym fryzem ząbkowym. Portale neogotyckie: zachodni w wieży, ostrołukowy, dwuskokowy, boczne w ścianach korpusu zamknięte łukiem odcinkowym (wejście od południa zamurowane). Okna zamknięte ostrołukowo: w prezbiterium wczesnogotyckie z poł. XIII w., silnie wydłużone, o lancetowatym kształcie, mocno rozglifione, w korpusie nawowym szersze, gotyckie, o rozglifionych ościeżach, podzielone neogotyckim laskowaniem, trójdzielne, dwukondygnacyjne. Elewacja zachodnia i boczne elewacje korpusu symetryczne. Fasada z wieżą i portalem głównym, elewacje północna i południowa z portalami bocznymi pośrodku. W ścianie wschodniej prezbiterium troje wczesnogotyckich okien. Wnętrze nakryte drewnianym belkowym stropem. Korpus nawowy oddzielony od prezbiterium ostro zamkniętym łukiem tęczowym. Między nawami wysokie ostrołukowe arkady na masywnych kwadratowych filarach zwieńczonych gzymsem impostowym. Od zachodu, wsparta na dwóch słupach, barokowa drewniana empora muzyczna o wklęsło-wypukłym tralkowym przedpiersiu pośrodku, z kartuszem mieszczącym przedstawienie emblematyczne. Zachowane elementy zabytkowego wyposażenia: barokowa ambona z rzeźbami ewangelistów, zwieńczona figurą archanioła, neogotycki prospekt organowy i ławki.

Dostęp do obiektu ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrza po uzyskaniu zgody proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 15-09-2014 r.

Bibliografia

  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 167-175.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950, s. 24, 27-29, 34.

czas dojazdu do następnego obiektu

43 min.

Kościół parafialny pw. Świętego Ducha
Moryń

30 minut

Jeden z nielicznych w regionie miejskich kościołów granitowych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem, z zachowaną trzynastowieczną dekoracją sgraffitową wewnątrz kościoła i na elewacji prezbiterium oraz pierwotną mensą ołtarzową. Z elementów wyposażenia na szczególną uwagę zasługuje barokowa ambona z pocz. XVIII w., dzieło znanego snycerza Heinricha Bernhardta Hattenkerella.

Historia

Początek budowy kościoła przypada na okres tuż po poł. XIII wieku. W latach 1263–1265 wzniesiono prezbiterium z transeptem, zapewne z fundacji księcia Barnima I, który nadał patronat nad świątynią sprowadzonym z Paryża mnichom z zakonu wiktorynów reguły św. Augustyna. Mury stawiał warsztat sprowadzony zapewne z Westfalii. W 1. poł. XIV w. powstał korpus nawowy. W 1350 r. patronat nad świątynią przekazano kanonikom kolegiaty w Myśliborzu. W 2. poł. XIV w. wybudowano wieżę, u schyłku XV w. zakrystię. Około 1540 r. kościół został przejęty przez ewangelików. W okresie wojny trzydziestoletniej zniszczeniu uległy prawdopodobnie dach i zwieńczenie kościoła. W 2. poł. XVII w. usunięto te zniszczenia. Na pocz. XVIII w. obiekt otrzymał barokowe wyposażenie fundacji rodziny von Schoenebecków, m.in. zachowaną ambonę z pocz. XVIII w., dzieło znanego snycerza Heinricha Bernhardta Hattenkerella. W 1756 r. zbudowano ob. drewniane zwieńczenie wieży. W 1945 r. kościół został przejęty przez katolików, w 1951 r. powstała parafia w Moryniu.

Opis

Kościół położony w północno-wschodniej części miasta, między ul. Ogrodową od zachodu i ul. F. Chopina od wschodu, w obrębie d. cmentarza, otoczonego murem i porośniętego drzewami. Orientowany, romańsko-gotycki, na rzucie krzyża łacińskiego, z kwadratową wieżą, krótkim trójnawowym, dwuprzęsłowym, pseudobazylikowym korpusem, niezbyt wydatnym transeptem i wydłużonym, prosto zamkniętym prezbiterium. Od południa do południowego ramienia transeptu przylega kruchta na rzucie połowy dziesięcioboku. Przy północnej ścianie prezbiterium istniała prostokątna zakrystia, z której przetrwały tylko relikty ścian bocznych. Wieża z przejazdem otwartym od południa i północy, z ostatnią drewnianą kondygnacją oddzieloną uskokiem i zwieńczoną skromnym czworobocznym hełmem. Dachy dwuspadowe, nad korpusem i prezbiterium o wspólnej kalenicy. Połacie dachu środkowej nawy przedłużone ku dołowi nad nawami bocznymi. Kościół murowany z ciosów granitowych, kruchta południowa wzniesiona z kamienia polnego o nieregularnym wątku i z cegły gotyckiej (z której wymurowano szkarpy i detal), najwyższa kondygnacja wieży drewniana w konstrukcji szkieletowej, otynkowana. Dachy kryte dachówką karpiówką, hełm wieży kryty blachą. Elewacje korpusu nawowego i prezbiterium z wydzielonym cokołem. Wczesnogotyckie ostrołukowe portale pod wieżą w zachodniej ścianie korpusu i w południowej ścianie prezbiterium, tuż obok narożnika transeptu. Podobne portale w szczytowych elewacjach transeptu – w południowej wewnątrz późniejszej kruchty, zamurowany, w północnej także zamurowany. Forma okien zróżnicowana. W przyziemiu wieży od północy i południa ostrołukowe otwory przejazdu, na trzech wyższych kondygnacjach okienka szczelinowe i niewielkie okna zamknięte ostrołukowo. Na drewnianej kondygnacji wieży prosto zamknięte otwory dzwonne, nad nimi, pod wygiętym ku górze gzymsem wieńczącym, okrągłe tarcze zegarowe. W ścianach bocznych naw niewielkie okna o kształcie zbliżonym do kwadratu, zamknięte łukiem odcinkowym. Na szczytowych elewacjach transeptu narożniki podkreślone lizenami. Na elewacji północnej zamurowany portal, usytuowany wewnątrz wyższej, ostrołukowo zamkniętej blendy. Wyżej okulus ujęty po bokach parą wysmukłych, ostrołukowo zamkniętych otworów wczesnogotyckich. Szczyt rozczłonkowany trzema ostrołukowymi blendami, powyżej których niewielka blenda o zbliżonym kształcie. Na elewacji południowej nad dachem kruchty widoczny okulus, analogiczny jak w elewacji północnej, po bokach okna ostrołukowe. W szczycie blendy okna ostrołukowe, rozmieszczone na dwóch kondygnacjach – na dolnej pięcioro okien w układzie piramidalnym, na górnej dwa okna, powyżej których blenda okrągła. Ściany kruchty oszkarpowane. Od południa zamurowany portal ostrołukowy o ceglanych, dwuuskokowych ościeżach. Niewielkie okienka zamknięte ostrołukowo. Zachowane pozostałości tynku z rytą i barwioną późnogotycką dekoracją – rodzajem boniowania i fryzem naśladującym dekorację ceramiczną. Okna prezbiterium wąskie, wydłużone, o silnie rozglifionych ościeżach, zamknięte ostrołukowo. Na elewacji wschodniej grupa trzech takich okien, ze środkowym najwyższym. Szczyt wschodni rozczłonkowany blendami ostrołukowymi w układzie dwukondygnacyjnym. Na południowej elewacji prezbiterium widoczny fryz podokapowy o motywie wici roślinnej, wykonany techniką rycia w tynku i barwienia. Na ścianie północnej czytelne relikty murów zakrystii. Wnętrze nakryte drewnianym belkowym stropem. Korpus nawowy oddzielony od prezbiterium półkolistym łukiem tęczowym, skrzydła transeptu oddzielone masywnymi łukami ostrymi. Między nawami wysokie, ostrołukowe arkady. W prezbiterium zachowana pierwotna kamienna mensa ołtarzowa, odkryta w 1955 r., od zachodu empora muzyczna. Na ścianach prezbiterium elementy pierwotnej dekoracji wykonanej techniką rycia w tynku i barwienia – obramienia zamurowanego wejścia do zakrystii (w ścianie północnej) i kwadratowej wnęki (w ścianie południowej), a także zróżnicowane w formie zacheuszki. W partiach odsłoniętego wątku kamiennego ozdobnie kształtowane spoiny, złożone z kilku kolorowych pasków. Na podłuczu arkady południowego ramienia transeptu malowana, dziś słabo czytelna scena, prawdopodobnie z XIV wieku. Zachowane elementy zabytkowego wyposażenia ruchomego: barokowa ambona z rzeźbami ewangelistów – dzieło Heinricha Bernharda Hattenkerella z ok. 1710 r., neogotycki prospekt organowy z 2. poł. XIX w., świecznik-korona z końca XIX lub pocz. XX wieku.

Dostęp do zabytku ograniczony. Możliwość zwiedzania wnętrz za zgodą proboszcza.

Oprac. Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 19.09.2014 r.

Bibliografia

  • Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 7, cz. 1: Der Kreis Königsberg/Neumark, Berlin 1928, s. 195–204.
  • Dziurla H., Ołtarz granitowy z XIII wieku w Moryniu, „Materiały Zachodniopomorskie” 1956, t. 2.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie