ŚLADAMI MAZOWIECKICH OLENDRÓW
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Jerzy Szałygin

ŚLADAMI MAZOWIECKICH OLENDRÓW

3

kilka godzin

mazowieckie

Osadnictwo na prawie holenderskim obejmujące nie użytkowane zalewowe tereny położone wzdłuż cieków wodnych zostało stworzone i przyniesione na tereny Rzeczypospolitej w XVI w. przez kolonistów holenderskich pochodzących z Fryzji i Flandrii, których napływ spowodowany został z jednej strony prześladowaniami religijnymi, z drugiej zaś względami praktycznymi: koloniści reprezentowali wysoki poziom gospodarki i kultury osadniczej, przez co byli osadnikami wysoce pożądanymi. Osadzano ich zawsze bądź nad brzegami wód, bądź na miejscach nizinnych i mokradłach. Dzięki wielowiekowemu doświadczeniu w walce z zalewem wody wyniesionemu z ojczyzny, potrafili oni drogą zakładania całego systemu rowów, tam i grobli, nawet całkiem nieużyteczne połacie, z pozoru nie nadające się do prowadzenia działalności gospodarczej, doprowadzić do stanu kwitnącej kultury rolnej.
Mazowsze jako obszar ważny dla rozwoju osadnictwa holenderskiego w Polsce, zasiedlane było przez Olendrów od 1628 r. (Saska Kępa) aż po lata 40. XX w. (ponad 200 wsi i osad wzdłuż Wisły, Bugu, Narwi i Wkry). Do dnia dzisiejszego posiada dobrze zachowany krajobraz kulturowy, historyczną siecią osadniczą oraz liczne, różnorodne przykłady tradycyjnego budownictwa ludowego reprezentującymi ostatni etap rozwoju kolonizacji na prawie holenderskim, z których trzy objęte są ochroną prawną. Stanowią one wielką wartość historyczną nie tylko dla kultury polskiej, ale holenderskiej i niemieckiej.

zbór ewangelicki, ob. kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Nowy Secymin

15 minut

Obiekt stanowi przykład drewnianej XX w. architektury sakralnej właściwej dla osadnictwa na prawie holenderskim. Posiada wszystkie charakterystyczne cechy sakralnego budownictwa „olęderskiego” regionu Mazowsza w postaci m.in. zgodności techniki i materiału, a także dwuspadowego oddzielnego dachu nad nawą oraz niższego nad zakrystią, jak również wieżyczki na sygnaturkę usytuowanej w kalenicy dachu.

Historia

Wieś pierwotnie pod nazwą Secymin Niemiecki założona na wykarczowanych pustkach, na prawie holenderskim na początku XVIII w. Należała do dóbr secymińskich, na które składały się 3 wsie i folwark. W 1827 r. miała 29 domów i 260 mieszkańców, w 1889 r. mieszkały w nim 333 osoby. Ok. 1842 r. we wsi założono filię parafii ewangelicko-augsburskiej w Wyszogrodzie, po kilku latach wystawiono drewniany zbór, został on jednak zniszczony przez wody Wisły. Obecną świątynię (wraz z murowaną z cegły pastorówką) postawiono ze składek mieszkańców – ewangelików, z wykorzystaniem miejscowego materiału i kamieni fundamentowych przywiezionych łodziami z północnej strony Wisły. Po zakończeniu II wojny światowej, w dniu 8 września 1945 r. w uroczystość Narodzenia Najświętszej Marii Panny proboszcz z Leoncina – Józef Krawczykowski poświęcił zbór secymiński i zaczęto odprawiać w nim msze rzymsko-katolickie (niemniej obiekt pozostawał we własności konsystorza ewangelicko-augsburskiego). Obecnie budynek wykupiony na rzecz parafii p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Nowym Secyminie, dekanatu i diecezji warszawsko-praskiej. W latach 2002-2003 przeprowadzony został gruntowny remont obiektu połączony z wymianą części materiału konstrukcji ścian, podłóg w nawie oraz sygnaturki.

Opis

Kaplica usytuowana równoleżnikowo, wzdłuż Wisły, prezbiterium ku zachodowi, otoczona jest sztachetowym płotem. W pd.-zach. części działki zbudowana nowa, metalowa dzwonnica, na której umieszczono dzwon zdjęty z wieżyczki kościoła z datą 1923. Od strony południowej w ogrodzeniu murowana, współczesna kapliczka.

Kaplica zbudowana jest z drewna topolowego, na murowanym, kamiennym fundamencie, wykonana w konstrukcji zrębowo-sumikowo-łatkowej, o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym (korpus główny) i pulpitowym (zakrystia) pokrytym blachą.

W obrębie połaci zlokalizowana została sygnaturka nakryta sześciospadowym hełmem. Obiekt zbudowany został na planie prostokąta, z wydzielonymi od strony wschodniej dwoma pomieszczeniami oraz schodami prowadzącymi na chór muzyczny wsparty na ośmiobocznych słupach. Od strony zachodniej do korpusu nawy dostawiona została dwupomieszczeniowa zakrystia na planie prostokąta. Elewacje zostały ozdobnie oszalowane deskami, z laubzegową dekoracją wiatrownic w strefie okapowej. Fasada z dwoma symetrycznie rozmieszczonymi oknami, między którymi znajduje się główne wejście do kościoła, przesłonięte dwuspadowym daszkiem wspartym na dwóch ozdobnie wyciętych wspornikach. Nad nią góruje wieżyczka na sygnaturkę, zwieńczona metalowym krzyżem na kuli, przepruta otworami dzwonowymi zamkniętymi łukiem pełnym, z drewnianą żaluzją. Elewacje boczne, symetryczne, pięcioosiowe. Elewacja zachodnia z dostawioną zakrystią, z wejściem od strony południowej.

Wnętrze nawy przykryte jest kolebką pozorną, w pozostałych pomieszczeniach deskowe sufity ułożone są na belkach stropowych. Wyposażenie wnętrza pochodzi z czasu wybudowania kaplicy, z wyjątkiem ceramicznej posadzki w nawie wykonanej w 2003 r., która zastąpiła deskowe podłogi.

Obiekt dostępny po uprzednim umówieniu się z proboszczem parafii.

Oprac. Jerzy Szałygin, OT NID w Warszawie, 20.07.2017 r.

Bibliografia

  • Szałygin J., Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego na Mazowszu, Warszawa 2004, s. 56.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Kaplica p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, oprac. Jerzy Szałygin, Warszawa 1998.

czas dojazdu do następnego obiektu

42 min.

zbór mennonicki
Nowe Wymyśle

15 minut

Obiekt stanowi przykład murowanej XIX w. architektury sakralnej właściwej dla osadnictwa na prawie holenderskim. Jest jednym z 9 zachowanych zborów mennonickich na terenie kraju – świadczącym swoją formą o przekształceniach w architekturze tej społeczności pod wpływem przemian politycznych, społecznych i kulturowych w 2 poł. XIX w. Posiada wszystkie charakterystyczne cechy sakralnego budownictwa „olęderskiego” regionu Mazowsza.

Historia

Wieś Nowe Wymyśle (Deutsch Wymysle, Wymyśle Niemieckie) do 1 poł. XIX w. zwana Olędrami Czermińskimi została założona przez Kajetana Dębowskiego w 1781 r. i zasiedlona przez kolonistów: Jakuba Konarskiego, Jerzego Drewsa, Jana Konarskiego, Jana Golna i Dawida Górskiego. W latach 1808-1829 Wymyśle zamieszkiwały rodziny różnych wyznań: ok. 50 rodzin mennonickich, ok. 50 – ewangelickich, 60 - o nieznanym wyznaniu. Zajmowali się tradycyjnymi dla nich formami gospodarki – sadownictwem, hodowlą krów i owiec oraz produkcją sera holenderskiego, uprawiali plantacje wierzbiny. Pierwszy zbór mennonicki (drewniany) w Wymyślu został wzniesiony w 1818 r., spłonął on jednak w 1845 r., a na jego miejscu wzniesiono w 1854 r. szkołę. Nowy, murowany zbór zbudowany został w 1864 r. na działce należącej do Michaela Lotera, który sfinansował również większą część niezbędnych do jego wzniesienia materiałów budowlanych. W czasie I wojny światowej budynek został częściowo rozebrany przez wojska niemieckie - konstrukcję dachu użyto do wzmocnienia okopów, blaszane pokrycie przetopiono. W 1924 r. dzięki pomocy mennonitów zamieszkałych w USA i Kanadzie zbór został odbudowany i wyremontowany. W tym czasie wykonano zapewne malowidła w głównej sali. Po II wojnie światowej budynek został przejęty przez parafię rzymsko-katolicką z Czermna i w 1946 r. dokonano jego konsekracji. W 1948 r. budynek został przejęty na rzecz Gromadzkiej Rady Narodowej w Czermnie. Przez kilka lat stał nieużytkowany. W 1954 r. wykonano jego remont oraz prace adaptacyjne na cele świetlicy szkolnej. Od poł. l. 70 XX w. w obiekcie urządzono punkt skupu ziół dla „Herbapolu”. Obecnie stoi nie użytkowany.

Opis

Zbór położony jest w centralnej części wsi, na terenie niewielkiej prostokątnej działki nieogrodzonej od frontu, przy jej południowej granicy, tuż przy drodze. Jest orientowany, wzniesiony z cegły i otynkowany, na planie prostokąta, jednokondygnacyjny, nakryty dachem trzyspadowym z pokryciem z blachy łączonej na rąbek.

Bryła budynku jest zwarta i jednorodna. Elewacje otynkowane o jednolitym wystroju architektonicznym – z wyodrębnionym, wspólnym dla wszystkich elewacji, niskim cokołem, boniowane, z obiegającym je belkowaniem z dolnym profilowanym gzymsem, gładkim fryzem tynkowym i wydatnym gzymsem wieńczącym. Fasadę (od zachodu), pierwotnie (do l. 50. XX w.) mieszczącą na osi jedyne wejście do budynku z dwuskrzydłowymi drzwiami wyróżnia podział na dwie kondygnacje. Jest ona symetryczna, trzyosiowa, zwieńczona trójkątnym gzymsowanym szczytem, w zwieńczeniu którego osadzono na profilowanej podstawie, metalowy krzyż o ramionach zakończonych treflowo. Jej artykulację stanowią otwory okienne umieszczone w trzech prostokątnych płycinach niemal sięgających gzymsu wieńczącego, obramowane profilowanymi opaskami: wtórny - prostokątny na osi fasady w miejscu pierwotnego wejścia do budynku , kwadratowe - umieszczone w każdej kondygnacji skrajnych osi, prostokątny - zamknięty łukiem ostrym, na osi szczytu. Prostokątne płyciny stanowiące pola dla otworów okiennych fasady, przecinają dolny gzyms belkowania. Pozostałe elewacje są analogiczne, jednokondygnacyjne, wyniesione na cokole, zwieńczone opisanym belkowaniem. Boczne - pierwotnie trzyosiowe (w elewacji południowej dwa wtórne otwory drzwiowe wykonane w l.50 XX w.), wschodnia dwuosiowa. Ich artykulację pionową stanowią prostokątne okna w opaskach tynkowych z profilowanymi gzymsami podokiennymi. Wnętrze jednoprzestrzenne z wydzielonymi w przyziemiu części zachodniej chórem muzycznym oraz trzema pomieszczeniami w przestrzeni podchórowej, przykrywa jeden strop z półkolistą fasetą wspartą na wydatnym profilowanym gzymsie. Część wschodnią i środkową obiektu zajmuje sala główna, w której okna umieszczone są w prostokątnych rozglifionych  wnękach zamkniętych łukiem odcinkowym. W części zachodniej wykonano emporę chóru muzycznego z drewnianą balustradą ramowo-płycinową ozdobioną półtralkami (obecnie nie zachowaną), pod którą wydzielone są trzy pomieszczenia: centralnie umieszczona sień, po stronie południowej pomieszczenie ze schodami prowadzącymi na chór, po stronie północnej - biblioteka. Ściana zachodnia wydzielająca te pomieszczenia, od strony sali głównej, podzielona jest czterema pilastrami, na których wsparty jest profilowany gzyms.

Ściany domu modlitwy ozdobione są, dziś już zachowanymi fragmentarycznie, malowidłami: marmoryzacją w partii przyziemia, w partii gzymsu i fasety - dekoracjami o motywach geometrycznych – w formie fryzu arkadowego. Więźba dachowa wykonana z drewna sosnowego w konstrukcji stolcowej w 1924 r. jest jednolita dla całego budynku.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Jerzy Szałygin, OT NID w Warszawie, 20.07.2017 r.

Bibliografia

  • Marchlewski W., Studium ruralistyczne wsi Wymyśle Nowe, t.1 i 2, Warszawa 1984, maszynopis w Delegaturze WUOZ w Płocku.
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Zbór mennonitów, oprac. Wojciech Marchlewski, Warszawa 1984.
  • Szałygin J., Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego na Mazowszu, Warszawa 2004, s. 8-37.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

szkoła
Nowy Troszyn

15 minut

Budynek szkoły stanowi przykład coraz rzadziej spotykanej na Mazowszu architektury drewnianej związanej z osadnictwem na prawie holenderskim, które na tym obszarze rozwijało się od 1 poł. XVII w. po lata 40. XX w. Posiada wszystkie charakterystyczne cechy mieszkalnego budownictwa „olęderskiego” regionu Mazowsza (pod względem wykorzystania i obróbki materiału oraz techniki wykonania), jak również dydaktycznej funkcji przypisanej obiektowi oraz posadowienia na działce i lokalizacji w terenie.

Historia

Pierwszą wsią olęderską powstałą w okolicach Płocka jest Troszyn Niemiecki (ob. Nowy Troszyn) założony przez Olędrów na mocy kontraktu zawartego w dniu 12 maja 1759 r. pomiędzy posesorem Królewszczyzny Ignacym Cichockim a przedstawicielem osadników. Na mocy umowy koloniści zasiedlili obszar 61 włók, 2 morgów, 141 prętów, pomiędzy wsią Troszyn Polski a korytem rzeki. Obecną wieś Nowy Troszyn (jeszcze przed II wojną światową) faktycznie tworzyły trzy grupy osad, noszące nazwę Troszyn Niemiecki, Troszyn i Troszynek. W 1892 r. mieszkało w nich 252 mieszkańców w 27 domach, gospodarujących na 548 morgach. Gospodarstwa charakteryzowały się wysokim stopniem kultury rolnej. Podstawą gospodarki była hodowla krów, koni, wyrób serów oraz sadownictwo. Pod koniec XIX w. sady owocowe, zajmujące powierzchnię ok. 40 morgów, dawały dochodu od 150 do 400 rubli z morgi, łąki (260 morgów powierzchni), pozwalały na wypas koni i hodowlę krów (uzyskiwano z nich dochodu do 70 rubli rocznie).

Spośród zachowanych we wsi przykładów architektury wyróżniającym się obiektem jest budynek szkoły powstały ok. 1900 r. Nie jest on pierwszym obiektem o tej funkcji we wsi, ponieważ już w 1798 r. w osadzie powstała niemiecko-ewangelicka szkoła początkowa, do której uczęszczało 37 uczniów. Prawdopodobnie pierwsza szkoła usytuowana była na miejscu obecnej (uległa zniszczeniu na skutek powodzi). Dawna szkoła w Nowym Troszynie swoją funkcję spełniała jeszcze w okresie powojennym, w ostatnich dekadach XX w. nie była użytkowana, w chwili obecnej stanowi miejsce spotkań miejscowej społeczności.

Opis

Nowy Troszyn jest wsią rzędową położoną na wschód od Dobrzykowa, po południowej stronie Wisły, z zagrodami rozlokowanymi wzdłuż starego wału wiślanego, na sztucznie usypanych wzgórkach, po południowej stronie asfaltowej oraz bitej szutrowej drogi biegnącej wałem. Budynek dawnej szkoły w Nowym Troszynie usytuowany jest szczytem do wału przeciwpowodziowego, w centralnej części wsi, w zagrodzie jednobudynkowej, otoczonej pierwotnie płotem plecionym z wierzbowych gałęzi, następnie sztachetowym, obecnie ogrodzony jest płotem z metalowej siatki. Stoi w bezpośredniej bliskości drogi biegnącej wałem. Wykonany jest z drewna topolowego, w konstrukcji wieńcowej, z węgłami łączonymi na rybi ogon bez ostatków, oszalowanej ozdobnie deskami (w okresie powojennym). Średniej wysokości bryła nakryta jest proporcjonalnym, dwuspadowym dachem, konstrukcji krokwiowo-jętkowej, pokrytym eternitem. Budynek jest dwutraktowy, pięcioosiowy, z rozproszonym systemem ogniowym usytuowanym bliżej ścian szczytowych. Do korpusu głównego dostawione są trzy przybudówki (od strony południowej, wschodniej i zachodniej). Przy północnej części elewacji wschodniej dodatkowo dostawiony daszek okapowy.

Wnętrze budynku przekształcone w nieznacznym stopniu. Ściany wewnętrzne są otynkowane i malowane farbami klejowymi, podłogi deskowe lub cementowe, sufit na belkach stropowych, częściowo zamknięty. Zachowany tradycyjny system ogniowy (kaflowe piece i kuchnie).

Obiekt dostępny jedynie po uprzednim umówieniu się z wójtem wsi.

Oprac. Jerzy Szałygin, OT NID w Warszawie, 20.07.2017 r.

Bibliografia

  • Marchlewski W, Przyczynek do dziejów osadnictwa olęderskiego w środkowym biegu Wisły w XIX-XX w. (do 1945 r.), "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. XXXVI, 1988, nr 3.
  • Mennonite Encyklopedia, Vol. 1, Scottdale 1955-59.
  • Ratzlaff E.L., Im Weichselbogen. Mennonitensiedlungen in Zentralpolen, Winnipeg 1971.
  • Szałygin J., Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego na Mazowszu, Warszawa 2004, s. 8-37.
  • Szałygin J., Osadnictwo holenderskie na terenie obecnego województwa płockiego, w: Mazowsze 1995, nr 6, s. 35-42.
  • Warchoł M., Budownictwo olęderskie nad środkową i dolną Wisłą, w: Przegląd Regionalny, 1997, s.51-80.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie