Kolejką wąskotorową do Dynowa
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Muzeum w Przeworsku

Kolejką wąskotorową do Dynowa

2

jeden dzień

podkarpackie

Dzień przeznaczony będzie na wycieczkę - podróż kolejką wąskotorową na trasie Przeworsk - Dynów, przystanek na stacji w Bachórzu, droga powrotna z Bachórza do Przeworska. Kolejka kursuje w sezonie letnim od maja do września w weekendy, jako pociąg turystyczny "Pogórzanin". wyjazd o godz. 9:00 ze stacji Przeworsk Wąski. Stacja kolejki wąskotorowej Przeworsk Wąski znajduje się przy stacji kolei normalnotorowej Przeworsk Główny. Kolejka prowadzi torem o długości 46 km, wyjeżdża ze stacji Przeworsk Wąski i wiedzie przez miejscowości: Urzejowice, Krzeczowice, Kańczuga, Łopuszka Wielka, Manasterz, Zagórze, Hadle Szklarskie, Jawornik Polski, Szklary, Bachórz, końcowa stacja to Dynów. Krajobraz trasy kolejki jest wyjątkowo malowniczy, przebiega doliną rzeki Mleczki przez Pogórze Dynowskie i Dolinę Sanu. Niezwykłą jej atrakcją jest najdłuższy w Europie tunel na liniach wąskotorowych o długości 602 m, biegnący pod górą Szklarką. W tym punkcie podróży ma miejsce 15-minutowy postój. Zgodnie z rozkładem jazdy, pociąg przyjeżdża do Dynowa na godz. 11.45. w Dynowie nad Sanem, istnieje możliwość pikniku oraz pieczenia kiełbasy, a także kąpieli lub wędkowania w rzece San. Jest tu do obejrzenia zabytkowy okazały budynek dworca kolejowego, poczekalni, a także zabytkowa lokomotywa. Aby zjeść tradycyjny polski obiad z kuchni domowej w "Karczmie pod semaforem", należy wysiąść wcześniej, w Bachórzu o godz. 11.30 lub z Dynowa do Bachórza bezpłatnie dowożeni są smakosze regionalnej kuchni oraz amatorzy jazdy drezynami ręcznymi. W Bachórzu również wyeksponowany jest zabytkowy tabor kolejki wąskotorowej. dodatkową atrakcją kolejki jest przejazd w odkrytych wagonach tzw. "letniakach", co sprawia pasażerom szczególną frajdę. Odjazd z Dynowa o godz. 14.30, a z Bachórza o godz. 14.45. Powrót do Przeworska na godz. 17.10. Spacer do centrum miasta ulicą Lubomirskich, obok kompleksu budynków przemysłowych, pozostałości po Cukrowni "Przeworsk", wejście do parku bramą północną. Pogodne późne popołudnie i wieczór w Przeworsku spędzić można spacerując po wyludnionym o tej porze miasteczku. Czas na zakwaterowanie w hotelu czy zajeździe.



Zespół kolejki wąskotorowej
Przeworsk

kilka godzin

Dobrze zachowana linia kolejowa z infrastrukturą towarzyszącą (budynki, budowle, urządzenia, układ torowy, zabytkowy tabor) jest unikalnym w skali międzynarodowej, funkcjonującym do dzisiaj zespołem zabytków techniki. Znajduje się tu jedyny w Polsce i jeden z najdłuższych w Europie tunel na linii wąskotorowej. Linia posiada także wybitne walory krajobrazowe.

Historia

W lutym 1987 r. Komisja Kolejowa Sejmu krajowego we Lwowie pozytywnie zaopiniowała wniosek księcia Andrzeja Lubomirskiego, właściciela cukrowni w Przeworsku, dotyczący budowy normalnotorowej linii kolejowej z Przeworska do Dynowa. Wniosek poparły okoliczne gminy, miasta i właściciele ziemscy. 15 lutego 1897 r. Sejm podjął uchwałę o przyznaniu gwarancji finansowej na 2/3 kosztów budowy. Projekt linii opracował inż. Gwalbert Ziembicki, a projekt szczegółowy inż. Maurycy Machalski. Na skutek zastrzeżeń władz wojskowych zmieniono koncepcję kolei - zaprojektowano linię wąskotorową o rozstawie 760 mm, z pokonaniem Żarnowskiej Góry poprzez budowę tunelu, możliwego do wysadzenia w powietrze w razie zagrożenia wojennego. Budowę kolei rozpoczęto w 1900 roku. Koncesję na budowę linii otrzymał 15.02.1902 r. książę Andrzej Lubomirski. 14.06.1902 r. Wydział Krajowy we Lwowie ogłosił przetarg. Na wykonawcę linii wybrano firmę Gwalbert Ziembicki i Feliks Ilnicki. Konstrukcje mostowe wykonało Pierwsze galicyjskie towarzystwo akcyjne budowy wagonów i maszyn w Sanoku. Firma ta dostarczyła także wagony osobowe i towarowe. 4 lokomotywy parowe, tendrzaki, o układzie osi 0-3-1 i oznaczeniu Uv dostarczyła firma Krauss & Co w Linzu. Budowa tunelu trwała od 23.02.1903 do 1.05.1904 r. Linia została uruchomiona 8.09.1904 r. W jej przebiegu otwarto stacje: Przeworsk, Krzeczowice, Kańczuga, Jawornik Polski, Bachórz, Dynów oraz przystanki i ładownie: Urzejowice, Łopuszka Wielka, Hadle Szklarskie, Szklary. Stację Manasterz otwarto 8.07.1906 r. Kolej służyła głównie do przewozu buraków cukrowych, transportowano także inne towary oraz prowadzono przewozy pasażerskie. 30.09.1908 r. ukonstytuowało się Towarzystwo Akcyjne „Kolej lokalna Przeworsk-Dynów”. Przewodniczącym Rady Zawiadowczej wybrano księcia Lubomirskiego. 25.11.1908 r. otwarto przystanek Zagórze. Podczas 1 wojny światowej zniszczone zostały mosty na Mleczce i część budynków. Rosjanie zdewastowali i częściowo wywieźli tabor. W 1916 roku odbudowano mosty i uruchomiono kolej. W 1918 roku kolej przeszła pod zarząd państwowy. Odbudowano zniszczone budynki oraz uzupełniono tabor. 1.08.1925 r. kolej zwrócono Towarzystwu Akcyjnemu. W końcu 1935 r. wyprodukowano w warsztatach kolejki motorowy szynobus, 2 lata później uruchomiono drugi pojazd tego typu. 7.09.1939 r. zbombardowana został stacja w Przeworsku. W czasie okupacji hitlerowskiej kolej była eksploatowana przez Ukraińców, którzy doprowadzili do dewastacji obiektów oraz taboru, w szczególności parowozów. Po wyzwoleniu kolej uruchomiono już 1.08.1944 r. Przekazano ją pod przymusowy zarząd państwowy. 6.10.1947 r. kolej upaństwowiono i przekazano PKP. Zbudowano nowy budynek stacji w Przeworsku oraz przebudowano kilka innych budynków. W 1951 roku zmieniono szerokość toru na 750 mm. W latach 50-tych wprowadzono pierwsze lokomotywy spalinowe. Trakcję parową zlikwidowano w 1983 roku. W 1991 roku zlikwidowano przewozy pasażerskie. W 1993 roku uruchomiono przewozy turystyczne „Expresem Pogórzanin”. W latach 2002-2012 kolejka była eksploatowana przez Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych w Kaliszu. 1.01.2013 r. przeszła pod zarząd Starostwa Powiatowego w Przeworsku.

Opis

Zespół kolejki wąskotorowej Przeworsk - Dynów złożony jest z linii kolejowej o dł. 46 km, zespołów stacji i przystanków kolejowych z budynkami, budowlami, układem torowym, urządzeniami oraz zielenią, tunelu, mostów, wiaduktów oraz wybranych elementów taboru kolejowego.

Linia kolejowa

Torowisko wraz z zwrotnicami, wykolejnicami, podtorzem, nasypami, mostami, wiaduktami i przepustami, urządzeniami sygnalizacyjnymi i oznakowaniem.

Przeworsk Wąski

Budynki: w rejonie stacji parterowe posterunek rewidentów i magazyn oraz 1-piętrowy budynek mieszkalny, w km 0,6+57 parterowa lokomotywownia z zachowanymi urządzeniami. Budowle: rampa przeładunkowa i rampa transporterowa w km 1,0+62 do 1,2+0. Urządzenia: semafor wjazdowy w km 0,5+65, dźwignie semaforowe, naprężacz pędni drutowej i żuraw do nawadniania parowozów na stacji, żuraw do nawęglania parowozów obok lokomotywowni, zwrotnice i wykolejnice w rejonie stacji, lokomotywowni i przeładowni. Tabor: pług odśnieżny S 3001-0 na torze obok lokomotywowni i wózek do nawęglania parowozów obok żurawia w zasieku węglowym.

Krzeczowice

Budynki: parterowy budynek stacji, zrujnowany. Budowle: rampa przeładunkowa. Urządzenia: zwrotnice i wykolejnice. Zieleń: lipy i kasztanowce.

Kańczuga

Budynki: parterowy budynek stacji, murowany, z piętrowym ryzalitem i podcieniem na drewnianych słupach od strony torów, 2-kondygnacyjna wieża ciśnień z muru pruskiego, parterowy magazyn, drewniany. Budowle: kamienna rampa ładunkowa. Urządzenia: semafor wjazdowy w km 15,0+4, dźwignie semaforowe, naprężacz pędni drutowej, żuraw do nawadniania parowozów, zwrotnice, wykolejnica i wskaźniki czoła pociągu. Zieleń: jesiony i dąb.

Łopuszka Wielka

Budynki: budynek stacji parterowy, murowany, drewniany szalet z ozdobnym detalem, magazyn - pudło krytego wagonu towarowego. Urządzenia: zwrotnice i wykolejnica. Zieleń: jesiony - pozostałość alei dojazdowej.

Manasterz

Budynki: parterowy budynek stacji, murowany z podcieniem na drewnianych słupach od strony torów, parterowy magazyn, drewniany. Urządzenia: zwrotnice i wykolejnice. Zieleń: lipy i kasztanowiec.

Zagórze

Budynek przystanku parterowy, drewniany.

Hadle Szklarskie

Budynek stacji parterowy, drewniany. Urządzenia: zwrotnice, wykolejnice, wskaźnik czoła pociągu. Zieleń: robinia akacjowa.

Jawornik Polski

Budynki: budynek stacji i suszarnia piasku parterowe, murowane, magazyn i budynek gospodarczy - pudła krytych wagonów towarowych. Urządzenia: semafor wjazdowy w km 32,7+78, naprężacze pędni drutowej, żuraw do nawadniania parowozów, zwrotnice, wykolejnice, wskaźnik czoła pociągu. Zieleń: lipy.

Szklary

Tunel o dł. 602 m, sklepienie z bloków kamiennych i betonu, wyloty zaopatrzone są w drewniane przedsionki zamykane bramami. Budynek drewnianego schroniska obsługi tunelu jest zrujnowany. Urządzenia ładowni: zwrotnice, wykolejnice, wskaźniki czoła pociągu i końca bocznicy.

Bachórz

Budynek stacji parterowy, murowany, z podcieniem na drewnianych słupach od strony torów. Urządzenia: semafor wjazdowy koło karczmy „Pod Semaforem” przeniesiony z Jawornika Polskiego, zwrotnice, wykolejnice. Zieleń: lipy, kasztanowce, aleja dojazdowa z kasztanowców. Tabor: wagon osobowy typu 1AW Bxhpi 358-0, wapniarka Swddxh 4726-5, węglarka Wddx 8694-2, węglarka samowyładowcza Wddxh 9317-9, platforma kłonicowa Pdxh 6588-3, wózki leśne Sld 2861-0 i Sldh 3065-7.

Dynów

Budynki: budynek stacji 1-piętrowy z parterową częścią od pd., przy niej od strony torów podcień na drewnianych słupach, dawny budynek zarządu kolei 1-piętrowy, murowany, magazyn parterowy, drewniany z drewniany rampami od strony torów i placu dworcowego. Urządzenia: semafor wjazdowy w km 45,5+0, naprężacz pędni drutowej, zwrotnice, wykolejnice, wskaźniki czoła pociągu. Zieleń: lipy.

Mosty

Przeworsk - Mokra Strona, na rzece Mleczce, 2-przęsłowy, stalowy, kratownicowy, łukowy, przyczółki kamienne, filar betonowy.

Urzejowice, na rzece Mleczka Zachodnia, 1-przęsłowy, stalowy, kratownicowy o pasach równoległych, przyczółki kamienne.

Na granicy Kańczugi, Łopuszki Małej i Łopuszki Wielkiej, na potoku Mleczka, 1-przęsłowy, sklepiony o konstrukcji murowanej z kamienia i cegły.

Medynia Kańczucka, na potoku, 1-przęsłowy, stalowy, blachownicowy, przyczółki kamienne.

Zagórze, na potoku Brzezinka, 1-przęsłowy, stalowy, blachownicowy, przyczółki kamienne.

Szklary, na potoku Szklarka, 3-przęsłowy, łukowy, konstrukcja murowana z bloków kamiennych i cegły.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Zwiedzanie wnętrz budynków po uzgodnieniu z użytkownikiem.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 06-11-2015 r.

Bibliografia

  • Bożek A., Kolej Lokalna Przeworsk - Dynów, [w.] Świat Kolei 2001, nr 12, s. 20-27.
  • Sapeta A., Kolejka wąskotorowa Przeworsk - Dynów, [w:] Kańczuga. Miasto i gmina. Dziedzictwo kulturowe, red. J. J. Fąfara, Rzeszów 2006, s. 265-289.
  • Strona internetowa: PKD „Pogórzanin” http://www.pogorzanin.pl/index.php dostęp 06.11.2015.

park
Przeworsk

30 minut

Przeworski krajobrazowy park w stylu angielskim pełen starodrzewia: platanów, tulipanowców, dębów, lip i jesionów, sosny amerykańskiej, wiązów powstał dzięki osobistemu zaangażowaniu Teresy i Henryka Lubomirskich. W inwentarzu majątku Lubomirskich z 1798 roku widniał jako "ogród włoski". Część parku zwana "parkiem dolnym" miała cechy parku francuskiego z unikalną aleją grabową, w "parku górnym" zachowała się aleja lipowa. Za czasów ostatniego właściciela Andrzeja Lubomirskiego, na przełomie XIX i XX w. nastąpiły niewielkie przekształcenia, część parku została otoczona wysokim murem z czerwonej cegły. Na terenie parku znajdują się do dziś zabudowania należące do kompleksu pałacowego: pałac, oficyny - kuchenna i gościnna, stajnie z powozownią, dom koniuszego, domek ogrodnika, oranżeria, kordegarda. Obecnie park Przeworski obejmuje powierzchnie ok. 12 ha. W sąsiedztwie pałacu znajduje się licząca ponad 300 lat lipa drobnolistna, którą podobno posadził sam król Polski Jan III Sobieski. Obecnie pałac jest siedzibą Muzeum w Przeworsku Zespołu Pałacowo –Parkowego. Muzeum istnieje od 1958 r. Powstało z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Przeworska, pierwszym kustoszem był Józef Benbenek. Zbiory początkowo mieściły się w salach ratusza miejskiego. Od roku 1974 Muzeum znajduje się w dawnej siedzibie Książąt Lubomirskich. Na parterze muzeum znajdują się pamiątki obrazujące wielowiekową, bogatą historię, kulturę materialną i duchową Przeworska i najbliższej okolicy. Na uwagę zasługują dokumenty królów Polski i właścicieli miasta: Ostrogskich i Lubomirskich dla Przeworska, oraz muzealia pokazujące życie codzienne mieszkańców miasta i najbliższych okolic: pamiątki po rodach mieszczańskich, judaika, pamiątki po cechach rzemieślniczych oraz kolekcje strojów mieszczańskich i ludowych z XVIII-XX w. Pięknie prezentuje się pokój mieszczański z wyposażeniem XIX wiecznym, izba wiejska i sprzęty codziennego użytku. Na pierwszym piętrze pałacu znajdują się wnętrza pałacowe z szeregiem salonów o charakterze reprezentacyjnym: Paradna klatka schodowa, Sala Balowa, Jadalnia, Salon Różowy oraz pokoje prywatne: Buduar Księżnej, Gabinet Księcia, Sypialnia, Garderoba oraz Kredens – czyli kuchnia podręczna oraz schody kuchenne dla służby. Dekoracja architektoniczna i wystrój wnętrz pochodzą głownie z 1 poł. XIX w., meble i elementy wyposażenia głównie w stylu klasycyzmu, empire'u i biedermeieru po części pochodzące z dawnego wyposażenia pałacu. Do najcenniejszych eksponatów należy m.in. fortepian koncertowy berlińskiej marki Bechstein z 1865 r. Powozownia i dawne stajnie cugowe Lubomirskich to murowane budynki z pocz. XIX w., rozbudowane po 1869 r. , modernizowane i adaptowane również na cele muzealne. Obecnie w dawnej powozowni prezentowana jest dzisiaj historyczna kolekcja powozów z końca XIX i pocz. XX w. będących depozytami Muzeum Zamku w Łańcucie. Natomiast w stajniach cugowych znajduje się Muzeum Pożarnictwa, które powstało z prywatnych zbiorów kolekcjonera i działacza Ochotniczej Straży Pożarnej w Przeworsku - Leona Trybalskiego, żyjącego w latach 1911-1999. Pierwszą wystawę pożarniczą zorganizował na rynku miasta Przeworska 15 września 1956 roku. Wystawa ta, prezentująca wychodzący z użycia sprzęt strażacki (m.in. hełmy, toporki, aparaty tlenowe, drabiny, sikawki konne, zbiorniki na wodę) stała się zalążkiem przyszłego muzeum pożarnictwa. Przez szereg lat Leon Trybalski działał na polu kolekcjonerstwa i powiększał swój zbiór, bez stałej siedziby i bez pomieszczeń ekspozycyjnych czy magazynowych, aż do lat 70. XX wieku. Dnia 8 czerwca 1974 r. otwarto Muzeum Pożarnictwa w Przeworsku, ulokowane w budynkach dawnych stajni cugowych w obrębie byłego zespołu pałacowego Lubomirskich. Obecna ekspozycja muzealna, funkcjonująca w ramach Działu Historii Pożarnictwa Muzeum w Przeworsku Zespołu Pałacowo – Parkowego, zawiera ponad tysiąc dwieście eksponatów obrazujących historię ochrony przeciwpożarowej i straży pożarnych z terenu powiatu przeworskiego i ziemi przemyskiej, od początków ich istnienia, tj. ok. poł. XIX wieku do czasów współczesnych. Każdy turysta pragnący zatrzymać się na dłużej w muzeum może zwiedzić indywidualnie opisywane miejsce. Muzeum czynne: w sezonie turystycznym od 1 maja do 30 września poniedziałek 11 .00 - 15.00 wtorek - piątek 10.00 - 18.00 sobota - niedziela 10.00 - 14.00 od 1 października do 30 kwietnia poniedziałek 11.00 - 15.00 wtorek - piątek 10.00 - 15.00 sobota - nieczynne niedziela 10.00 - 14.00 Ostatni zwiedzający wpuszczani są na godzinę przed zamknięciem Muzeum

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie