Wartość i znaczenie zabytku

Kościół parafialny pw. św. Jerzego należy do najbardziej okazałych far miejskich na Śląsku. Reprezentuje unikatowe formy i rozwiązania przestrzenne wczesnogotyckiej architektury sakralnej, uzupełnione późniejszymi nawarstwieniami. Ta realizacja jest znakomitym wczesnym przykładem dojrzałej architektury gotyckiej na Śląsku i jednostkowym pod względem przyjętego rozwiązania dwunawowego, halowego korpusu, nie znajdującym analogii w budowlach tej skali powstałych w XIII stuleciu. Na szczególną uwagę zasługuje zachowany we wnętrzu zespół średniowiecznych polichromii, w tym unikalny cykl z przedstawieniem „Zwiastowania z jednorożcem”, epitafium Karola Podiebrada i jego żony Anny Żagańskiej będące jednym z cenniejszych przykładów malarstwa renesansowego na Śląsku, manierystyczna ambona i barokowy ołtarz główny, przeniesiony w 1715 roku z kościoła pielgrzymkowego w Bardzie. Przeprowadzone do 1900 roku prace to pierwszy na Śląsku przykład konserwacji zabytku opartej o analizę historycznej formy budowli. Zachowane oryginalne elementy zdecydowały o zakresie i formie przeprowadzonych prac oraz użytej technologii rekonstrukcji zniszczonych elementów dekoracji.

Kościół jest przykładem fary miejskiej, której budowę w większości sfinansowali mieszczanie i to oni zdecydowali o jej pierwotnej formie tudzież rozbudowach i przebudowach oraz fundowali wyposażenie i dekorację wnętrza. Jednak po powstaniu w 1322 księstwa ziębickiego również panujący starali się zamanifestować swoją obecność. W latach 1420-23 książę Jan ziębicki ufundował kaplicę Mariacką. Po jego śmierci w 1428 księstwo zostało nadane Jerzemu z Podiebradu. Jego syn Karol wybrał co prawda na główną siedzibę Ząbkowice Śląskie lecz swą obecność w Ziębicach zaznaczył nakazując budowę nad nową zakrystią empory książęcej, w której zbierało się również elitarne bractwo św. Jerzego.

Wskazuje się na hesko-westfalską genezę architektury kościoła w Ziębicach i związki z warsztatem kamieniarskim czynnym następnie w pobliskim klasztorze cystersów w Henrykowie. Pod względem konstrukcji jest to bardzo wczesny, gdyż pochodzący z przełomu lat 50. i 60. XIII stulecia, przykład eksperymentu formalnego, który  pozostał odosobniony w całym regionie, gdzie w farach i kościoła klasztornych wybierano najczęściej układy trójnawowych bazylik lub hal. Na osobną uwagę zasługuje północny portal fasady zachodniej. Tympanon wypełnia stylizowane przedstawienie krzyża, jako Drzewa Życia, stworzone z ułożonych w kilku płaszczyznach liści klonu. To motyw znany z kościoła św. Elżbiety w Marburgu nad Lahnem, w Ziębicach stworzony przez kamieniarzy, którzy w latach 60. XIII w. pracowali w kaplicy św. Jadwigi w Trzebnicy. Liściasta dekoracja tympanonu stała się wzorcem dla portali w Lwówku Śląskim, Głubczycach, Mościsku i Prusach.

Oprócz ścian magistralnych i częściowo sklepień kościół zachował wiele elementów oryginalnej, średniowiecznej struktury, które stały się podstawą dla przeprowadzonych w latach 1898-1900 prac konserwatorskich. Oprócz wspomnianej już wczesnogotyckiej kamieniarki korpusu, na szczególną uwagę zasługują zachowane na poddaszu, nad sklepieniami kaplicy Mariackiej, kaplicy św. Jerzego i od strony naw bocznych prezbiterium, odcinki oryginalnego, ceglanego fryzu arkadowego z 3. ćw. XIII wieku. Posłużyły one za wzór dla odtworzenia, z użyciem dawnej technologii, elementów zniszczonych podczas remontu korpusu w XVIII wieku.

Ważnym aspektem w ocenie wartości obiektu jest do dzisiaj niezakłócony widok na monumentalną bryłę świątyni, wraz z wieżą dzwonnicy dominującą nad zabudową miasta.

Historia

Ziębice otrzymały prawa miejskie w 1253 roku. Proboszcz imieniem Jan, jest wzmiankowany w 1281 roku. Pierwotny romański kościół wzniesiony został zapewne w 1. poł. XIII w. (w 1898 odkryto fragmenty fundamentów uznanych za romańskie).

Obecny, gotycki kościół wznoszony był etapami, wyraźnie zaznaczonymi w bryle.

Wczesnogotycki, halowy, dwunawowy korpus został wybudowany w 3. ćw. XIII wieku. Zapewne ok. poł. XV wieku wybudowano wolnostojącą wieżę dzwonnicy.

Budowa bazylikowego prezbiterium, które zastąpiło wcześniejsze, została przeprowadzona w kilku etapach. Same mury rozpoczęto wznosić około lat 1375-1380. Prace trwały do pierwszych lat XV wieku. Sklepienia nad przęsłami naw bocznych założono ok. 1400, a nad nawą środkową sklepienie gwiaździste rozpięto dopiero w końcu XV wieku.

W latach 1420-1423 od północy dostawiono do korpusu kaplicę Mariacką, i zapewne w tym samym czasie wybudowano od południa tzw. nową zakrystię z lożą książęcą na piętrze, mającą osobne wejście w dostawionej klatce schodowej.

Ze względu na zarysowanie murów korpusu kościół był remontowany w latach 1706-07 (m.in. nowy dwuspadowy dach, wspólny szczyt dla fasady i masywne przypory wzmacniające osłabione mury).

Ważnym etapem dziejów budowlanych kościoła była renowacja korpusu w latach 1898-1900, wg projektu i pod kierunkiem architekta Ericha Stiehla. Był to jeden z pierwszych na Śląsku przykładów prac konserwatorskich opartych o badania architektoniczne i analizę stylistyczną. Odciski po dawnej więźbie dachowej pozwoliły na odtworzenie wysokości dachów nad nawami korpusu. Analiza zachowanych i odkrytych w trakcie prac elementów kamieniarskich stała się podstawą do odtworzenie zniszczonych maswerków, rozet obu okulusów elewacji zachodniej, żeber sklepienia krzyżowego korpusu. Portal północny w części zrekonstruowano kopiując zniszczony lecz czytelny oryginał, a portal południowy wykonano jako jego replikę. Ceglany fryz arkadowy wieńczący mury korpusu odtworzono wzorując się na odcinkach zachowanych nad sklepieniami kaplicy Mariackiej i kaplicy św. Jerzego, stosując przy tym metodę ręcznego wycinania kształtek z podsuszonych cegieł, które następnie wypalano. Jako wzór dla rekonstrukcji szczytów elewacji zachodniej przyjęto dekorację kościoła św. Wojciecha we Wrocławiu. Stan przed i po pracach udokumentowano pomiarami i zdjęciami fotogrametrycznymi. Opracowano kilka wariantów rekonstrukcji szczytu zachodniego a wyboru dokonano na podstawie opinii konserwatora zabytków.

W latach 2001-2002 naprawiono dach oraz usunięto wylaną na zewnątrz murów opaskę betonową, jedną z przyczyn zawilgocenia wnętrza. Od 2015 rozpoczęto konserwację całej elewacji, prace nadal trwają.

Od roku 1956 prowadzone są w kolejnych cyklach prace konserwatorskie przy wystroju i wyposażeniu, których rezultatem było między innymi odsłonięcie nieznanych wcześniej partii średniowiecznych polichromii.

Opis

Kościół usytuowany został w najwyższym punkcie starego miasta, na czytelnym wypiętrzeniu. Addytywnie ukształtowana bryła z podziałem na korpus, znacznie wyższe prezbiterium i pierwotnie wolnostojącą wieżę, dominuje nad zabudową miasta otoczonego średniowiecznymi murami obronnymi. Orientowany, gotycki, korpus i prezbiterium murowane z cegły, wieża dzwonnicy i dolna partia murów tzw. nowej zakrystii z kamienia łamanego, detal architektoniczny z piaskowca oraz formowanych cegieł.

Kościół oszkarpowany, 2-nawowy, halowy, 4-przęsłowy korpus sklepiony krzyżowo-żebrowo, 3-nawowe, bazylikowe, 4-przęsłowe prezbiterium, którego nawy zamknięte od wschodu wielobocznie, w nawie środkowej sklepienia gwiaździste, w bocznych gwiaździste, sieciowe i krzyżowe z żebrami. Przy wschodnich przęsłach korpusu dwie kaplice: północna Mariacka z 1420-23, fundacji księcia Jana Ziębickiego, prostokątna, sklepiona przęsłem gwiaździstym, w zwornikach herby Podiebradów, piastowskie, Ziębic i rycerskie, od południa tzw. nowa zakrystia z ok. 1400, z kaplicą św. Jerzego (dawną lożą książęcą) na drugiej kondygnacji, na rzucie prostokąta, zamkniętego wielobocznie, sklepiona krzyżowo z żebrami. Prezbiterium wyższe od korpusu, kryte wysokim dachem z 8-boczną sygnaturką, korpus kryty dwoma dachami 2-spadowymi.

Elewacja zachodnia 2-szczytowa, symetryczna, z półcylindryczną dobudówką klatki schodowej w osi, w każdej części ostrołuczny portal, rozeta z maswerkiem, szczyt schodkowy z blendami, laskowaniami i sterczynami. Portale główne kamienne: północny gotycki z 4. ćw. XIII w., południowy z 1900 r., wierna kopia północnego, ostrołuczny, uskokowy z tympanonem wypełnionym płaskorzeźbionymi liśćmi klonu, ze stylizowanym krzyżem jako Drzewem Życia. W pierwszym przęśle korpusu murowana empora muzyczna, filary międzynawowe na wielobocznych rzutach, arkady ostrołuczne.

Wnętrze kościoła dekorowane jest polichromią z XV i XVI w. o bogatej tematyce pasyjnej, maryjnej, z przedstawieniami Chrystusa w Majestacie, postaci świętych, aniołów oraz wyposażone m.in.: w architektoniczno-rzeźbiarski ołtarz główny z 1704-05 (rzeźbiarz Anthon Jörg) zakupiony z kościoła pielgrzymkowego pw. Nawiedzenia NMP w Bardzie, późnogotycki, w szafie z ok. 1930 r., penaptyk z ok. 1505 (pracownia Jakuba Beinharta), kamienne, polichromowane sakramentarium z XV/XVI w., kamienną, manierystyczną ambonę, fundacji księcia Joachima z 1595, z figurami dwu aniołów, Mojżesza oraz reliefami ewangelistów i apostołów, malowane na desce epitafium księcia Karola I Podiebrada i jego żony Anny Żagańskiej, z przedstawieniem Chrystusa na Górze Oliwnej, powstałe po 1541 (para książęca spoczywa w kościele parafialnym w Ząbkowicach Śląskich), szereg kamiennych epitafiów i nagrobków rodzin szlacheckich i mieszczańskich z XVI-XVII w. W tzw. nowej zakrystii, a obecnie kaplicy św. Jerzego, od 2019 znajduje się ekspozycja wczesnogotyckich, kamiennych elementów architektoniczno-rzeźbiarskich z korpusu nawowego, odkrytych w 2018 na poddaszu (plinty, konsole, zworniki z reliktami polichromii, fragmenty rozety).

Na północ od północno-zachodniego narożnika korpusu nawowego kościoła kamienna, pierwotnie wolno stojąca, kwadratowa wieża – dzwonnica, ok. poł. XV w., 5 -kondygnacyjna, z blankami i ceramicznym, stożkowym hełmem, połączona w 1900 murowanym przejściem z kościołem.