Cerkiew unicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ob. kościół par. pod tym samym wezwaniem, Żeszczynka
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Cerkiew unicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ob. kościół par. pod tym samym wezwaniem

Żeszczynka

photo

Cenny przykład, nielicznie już zachowanej, drewnianej architektury sakralnej o genezie XVIII-wiecznej, charakterystycznej dla terenów północnej Lubelszczyzny.

Historia

Kościół w obecnym stanie jest efektem przebudowy i rozbudowy unickiej cerkwi, która powstała najprawdopodobniej na pocz. XVIII w. z fundacji Władysława Józefa Sapiehy wojewody brzesko litewskiego, właściciela wsi. Jej archiwalny opis z 1726 r. mówi o istnieniu w Żeszczynce małej cerkwi, z kwadratową nawą, węższym prezbiterium oraz babińcem zwieńczonym wieżą dzwonnicy. Formę zbliżoną do współczesnej świątynia otrzymała wskutek stopniowych przekształceń. Najpierw w 1780 r. rozebrano wieżę dzwonnicy nad babińcem, budując obok nową dzwonnicę wolnostojącą - zachowaną do dziś. Następnie w 1791 r. usunięto wąski stary babiniec i wzniesiono szerszy, równy nawie, co umożliwiło przykrycie cerkwi wspólnym dachem, który ponadto ozdobiono kopułką. Kolejne przekształcenia zaszły po częściowym pożarze prezbiterium w 1860 r., gdy w trakcie odbudowy poszerzono je do rozpiętości nawy. W rezultacie ukształtowała się jednolita bryła budowli o planie wydłużonego prostokąta, zawierającego segmenty: prezbiterium i nawy oraz oddzielonego poprzeczną ścianą babińca. Jedyną przybudówkę stanowiła zakrystia przy pn.-wsch. narożniku prezbiterium. Tak uformowaną świątynię administracja carska przemianowała w 1875 r. na prawosławną. Parafię rzym.-kat. wznowiono w 1919 r., po tym jak w czasie I wojny światowej wyznawcy prawosławia opuścili wieś wraz z cofającą się armią rosyjską. W ramach remontów w 1948 r. zmieniono pokrycie dachu kościoła i dzwonnicy z gontowego na blaszane, zmieniono też wieżyczkę i pomalowano szalunki zewnętrzne. Następnie w latach 70. usunięto ścianę działową między nawą a babińcem i cofnięto chór muzyczny nadwieszając go na ścianie frontowej a wnętrze kościoła obito płytami pilśniowymi. Generalny remont zapewniający trwanie zabytku przeprowadzono w latach 1998 - 2002. Wymieniono m.in.: fundamenty, podwaliny, stolarkę, część belek stropowych i szalunków, a także zmieniono wieżyczkę dodając jej baniaste hełmy. Analogicznym remontem objęto także drewnianą dzwonnicę.

Opis

Dawna cerkiew unicka (ob. kościół) stoi w środkowej części wsi na oddalonej, otwartej parceli położonej na pn. od szosy. Towarzyszy jej drewniana dzwonnica oraz stare drzewa. Świątynia jest orientowana (prezbiterium zwrócone na wschód), zbudowana z drewna w konstrukcji zrębowej wzmocnionej lisicami i obustronnie oszalowana. W rzucie pionowym ma kształt wydłużonego prostokąta z przyległą od pn.-wsch. zakrystią. Wnętrze kościoła przedstawia typ salowy, bez (niegdysiejszych) podziałów na prezbiterium, nawę i babiniec; część prezbiterialna akcentowana tylko podwyższeniem podłogi. Strop budowli belkowy z deskowym pułapem; podłogi deskowe; więźba dachowa krokwiowo-jętkowa. Dach kryty blachą, nad korpusem trójpołaciowy, o wspólnej kalenicy, z wieżyczką na sygnaturkę o baniastych hełmach pośrodku. W fasadzie frontowej trójkątny szczyt z dekoracyjnym szalunkiem Okna w szerokich obramieniach o kształcie prostokąta, tylko w części prezbiterialnej zakończone półkoliście oraz półkoliste nad wejściem głównym. Wokół budowli, wzdłuż zwieńczenia zrębu ścian profilowany gzyms koronujący, w przyziemiu okapnik chroniący podwaliny. W prezbiterium ołtarz w stylu regencji (1 połowa XVIII wieku) o symetrycznej kompozycji z barokowym krucyfiksem w polu środkowym. Ponadto inne elementy historycznego wyposażenia świątyni. Drewniana dzwonnica przed kościołem pochodzi zapewne z 1820 r. Zbudowana została na rzucie kwadratu. Dolna kondygnacja ma konstrukcję zrębową, oszalowaną, górna - znacznie węższa - słupowo-ramową z parami prostokątnych otworów dzwonowych z czterech stron. Dach dzwonnicy typu namiotowego, pokryty blachą, z czterema jednospadowymi daszkami okapowymi nad szerszym parterem. Gzyms koronujący i okapnik analogiczne jak w kościele.

Zabytek dostępny; możliwość zwiedzania wnętrza przed lub po nabożeństwach albo po uzgodnieniu z proboszczem.

Oprac. Jan Niedźwiedź, OT NID w Lublinie, 23.10.2014 r.

 

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VIII: województwo lubelskie, z. 18: powiat włodawski, oprac. E. Smulikowska i J. Rutkowska, Warszawa 1975, s. 78-79.
  • Maraśkiewicz J., Semeniuk A. Drewniane budownictwo sakralne, powiat Biała Podlaska, Lublin 2001, s. 101-102.
  • Maraśkiewicz J., Baszkow A., Drewniana architektura Północnej części Euroregionu Bug, Biała Podlaska, 2006, s. 59 i in.
  • Maraśkiewicz J. - Kościół filialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Żeszczynce, „Wiadomości konserwatorskie województwa lubelskiego” 2002, t. 4, s. 204-213.
  • http://www.echo.siedlce.net/index.php?p=21&arch_iid=534

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: początek XVIII w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Żeszczynka
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. bialski, gmina Sosnówka
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy