Historia

W latach 1870-1873 na wzgórzu, na miejscu spalonej warzelni koniaku, wybudowano wytwórnię spirytusu i warzelnię piwa. Jeszcze przed rozpoczęciem produkcji ogłoszono upadłość zakładów. Działalność browaru rozpoczęła się w 1875 roku pod kierownictwem nowych właścicieli – braci Kilian. Już pod koniec lat 70. XIX wieku zielonogórski browar należał do jednych z bardziej znaczących zakładów tej branży na Śląsku. Produkowano przede wszystkim piwo jasne w oparciu o pilzneńską metodę warzenia piwa. Oprócz zaopatrywania rynku lokalnego, eksportowano je również na teren całych Niemiec. W pierwszych latach działalności browaru często zmieniali się jego właściciele (po braciach Kilian, zakład należał między innymi do braci Sahlmann). Sytuacja ta trwała do roku 1883, to jest do czasu wykupienia zakładu przez Carla Ludwiga Wilhelma Brandta z Bremy. Brandt, który posiadał już browar świętego Pawła w Bremie, nabył zielonogórski browar dla swego syna Hermanna. Ta znana piwowarska rodzina ulepszyła i unowocześniła produkcję oraz poszerzyła asortyment Browaru na Wzgórzu Zamkowym (Bergschlossbrauerei). Obok piwa jasnego wytwarzano również piwo słodowe, monachijskie oraz porter. Pod koniec lat 80. XIX wieku rozbudowano wytwórnię o nowoczesną suszarnię, budynki przy magazynach, rozbudowano kotłownię oraz znacznie powiększono fabrykę spirytusu. W 1897 roku Hermann Brandt przekształcił przedsiębiorstwo w spółkę akcyjną. Brandt kierował browarem do końca roku 1899. Kolejnym dyrektorem Browaru na Zamkowym Wzgórzu był Oswald Wolf (do 1904 roku), a następnie Wilhelm Rattman. Ostatnim dyrektorem przed drugą wojną światową był od 1927 roku Johannes Otte. Pod koniec XIX i na początku XX stulecia Browar C. L. Wilh. Brandt rozrastał się, wykupując inne pomniejsze browary. Wówczas zakładano również składy w okolicznych miejscowościach, między innymi w Sulechowie, Głogowie, Frankfurcie nad Odrą, Cottbus, Wolsztynie, Kargowej. W 1910 roku, wraz z budową kolei szprotawskiej, browar otrzymał własną bocznicę. Okres prosperity dla Browaru na Wzgórzu Zamkowym trwał do momentu wybuchu pierwszej wojny światowej. W 1920 roku przystąpiono do koncernu Rückfortha z siedzibą w Szczecinie.

Browar na Wzgórzu Zamkowym był największym zakładem piwowarskim w Zielonej Górze, a poza tym jednym z większych przedsiębiorstw w mieście. Oprócz produktów alkoholowych wytwarzano również wodę sodową i lemoniadę. Lata 30. XX wieku to trudny okres, charakteryzujący się ogólnym zastojem produkcji, który był następstwem światowego kryzysu gospodarczego. W 1938 roku zmieniono nazwę przedsiębiorstwa, usuwając człon z nazwiskiem Brandtów. Po wojnie browar był pierwszym zakładem w mieście, który kontynuował działalność w zmienionej sytuacji geopolitycznej. Podobnie jak całe miasto, nie ucierpiał w wyniku prowadzonych działań wojennych. Już w maju 1945 roku zakład uruchomił przybyły z Leszna Wielkopolskiego młody piwowar Bronisław Borowczyk – dyrektor browaru do 1948 roku. Szybko, bo w przeciągu trzech lat, browar zielonogórski stał się prężnie działającym, nowoczesnym zakładem, w którym pracowało ok. 100 osób. Produkowano wówczas cztery rodzaje piwa oraz uruchomiono ponownie słodownię. W latach 50. XX wieku przeprowadzono szereg modernizacji. W latach 80. XX wieku wybudowano nową warzelnię oraz wprowadzono innowacyjne technologie. W latach 90. XX wieku, w okresie przemian ustrojowych i gospodarczych, browar został przekształcony w spółkę akcyjną, która pod nazwą Browary Zachodnie Lubusz funkcjonowała do 1999 roku. Przedsiębiorstwo skupiało kilkanaście zakładów produkcyjnych na terenie ówczesnego województwa zielonogórskiego – obok browaru w Zielonej Górze, także wytwórnię ekstraktu w Wolsztynie, browar w Nowej Soli i w Żarach. Po ogłoszeniu upadłości teren dawnych zakładów został wystawiony na sprzedaż. Główny budynek produkcyjny był systematycznie plądrowany, aż w 2009 roku doszło do poważnej dewastacji na skutek pożaru. Zachowana zabudowa kompleksu produkcyjnego wraz z terenem została wpisana do rejestru zabytków w 2024 roku.

Opis

W skład zabytkowego zespołu dawnego browaru wchodzą: północny segment dawnej słodowni, suszarnie, willa fabrykanta, fabryka spirytusu, magazyny, portiernia, podwórze wraz z okazami starodrzewu oraz dawny ogród przy willi właściciela. 

• Słodowania  (1889 r., lata 20. XX wieku)

Zachował się północny segment z bramą przejazdową w przyziemiu, prostokątnie zamkniętą. Mury zachowały się do poziomu poddasza, z jedną osią okienną w formie blend na elewacji wschodniej i zachodniej. Widoczny detal architektoniczny to lizeny na narożnikach i opaski nadokienne. Stan zachowania budynku jest zły – brak dachu, spękania muru, znaczne ubytki w warstwie tynku, skorodowana cegła, zamurowane otwory okienne i drzwiowe. 

• Suszarnia (1883 r., 1888 r.)

To obiekt murowany z cegły, założony na rzucie kwadratu. Otynkowane elewacje zostały przeprute oknami zamkniętymi łukiem odcinkowym, umieszczonymi w pięciu rzędach na elewacji wschodniej i północnej. Występuje detal architektoniczny w formie gzymsów, lizen i prostych opasek podkreślających łuk. Od południa przylegado niego niższy budynek, wzniesiony w konstrukcji murowanej z cegły, założony na rzucie kwadratu, czterokondygnacyjny, nakryty dachem czterospadowym z cylindrycznym kominem pośrodku. Otynkowane elewacje zostały opracowane analogicznie do wyższego obiektu. Obecny stan zachowania jest zły. Najpoważniejszy problem stanowią brak dachu i zniszczenia w istniejącej konstrukcji i pokryciu dachowym, ubytki i spękania, a także zawilgocenie murów, brak rynien oraz stolarki okiennej i drzwiowej. 

• Dawny dom i biuro (ok. 1870 r.)

To obecnie siedziba wydziału sądu rejonowego, budynek w stylu neorenesansowym, który zajmuje północno-zachodnią część założenia. Zbudowany na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, podpiwniczony gmach charakteryzuje się zwartą bryłą, rozczłonkowaną ryzalitem we wschodniej części, który przylega do sąsiadującego budynku administracyjno-magazynowego. Jest przykryty dachem czterospadowym o pokryciu z papy. Z oryginalnego wystroju zachowały się drewniana klatka schodowa z balustradą tralkową oraz pojedyncze przykłady stolarki drzwiowej. Otynkowane elewacje są artykułowane zróżnicowanym detalem architektonicznym w formie profilowanych opasek wokół okien, naczółków okiennych, boniowania w partii parteru, gzymsów, konsoli. Wysokie piwnice są przesklepione kolebkowo, nad wyższymi kondygnacjami występują stropy drewniane. Więźba dachowa drewniana o konstrukcji stolcowej. W 2000 roku budynek został poddany gruntownemu remontowi i renowacji, wymieniono także stolarkę okienną i drzwiową. 

• Dawna fabryka spirytusu, budynek administracyjno-magazynowy, (ok. 1870 r.)

Od zachodu przylega do dawnego budynku mieszkalno-biurowego, natomiast od wschodu – do parterowego magazynu. Jest to obiekt założony na rzucie prostokąta, podpiwniczony, trzypiętrowy. Bryła jest rozczłonkowana, nakryta dachem dwuspadowym o niskim kącie nachylenia połaci, pokrytym papą. Poziomy parteru i piętra są wyodrębnione i nakryte osobnymi, jednospadowymi dachami o pokryciu z papy. Ściany murowane z cegły, elewacje tynkowane. Wysoka partia piwnic jest przesklepiona kolebkowo, nad wyższymi kondygnacjami znajdują się stropy odcinkowe typu Kleina oraz z płyt żelbetowych na belkach stalowych. Schody betonowe z metalową balustradą, na ostatnią kondygnację prowadzą wąskie, metalowe schody jednobiegowe z balustradą. Stolarka okienna i drzwiowa wtórna, z PCV. Budynek jest po gruntownym remoncie. 

• Budynek magazynowy I (1922 r.)

Położny jest w zwartym ciągu zabudowy między budynkiem administracyjno-biurowym i blokiem mieszkalnym a kolejnym magazynem (II). Jest to obiekt założony na rzucie prostokąta, parterowy, poprzedzony rampą na części elewacji południowej, nakryty dachem dwuspadowym ze świetlikami, o pokryciu z papy. 

• Budynek magazynowy II (1922 r.)

Położny jest w zwartym ciągu zabudowy między dwoma magazynami. Jest to obiekt założony na rzucie zbliżonym do kwadratu, parterowy, poprzedzony rampą na całej długości elewacji południowej, nakryty dachem dwuspadowym ze świetlikami, pokryty papą. 

• Portiernia (1875 r.)

Obecnie siedziba firmy ochroniarskiej, to obiekt wolnostojący o prostokątnym rzucie, dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony. Zwartą bryłę urozmaicają dwie, półkoliście zamknięte dobudówki na północnej ścianie szczytowej, a także jedna po południowej stronie na rzucie prostokąta. Obiekt jest nakryty dachem dwuspadowym o pokryciu z papy. Otynkowane elewacje są artykułowane gzymsem kordonowym, naczółkami i opaskami okiennymi, a także pilastrami w partii półkolistych przybudówek oraz na elewacji zachodniej (ujmują po bokach półkolistą niszę na centralnej osi). W partii piwnic sklepienie odcinkowe typu Kleina, wyżej stropy drewniane. Więźba dachowa drewniana o konstrukcji stolcowej. Schody drewniane, z balustradą tralkową. Budynek jest po remoncie, z wymienioną stolarką okienna i drzwiową na pcv.  

Elementami dawnego założenia są również pozostałości kompozycji zieleni w formie okazów starodrzewu. W części zachodniej centralnego placu, w miejscu dawnego skweru, nadal rośnie kilka drzew liściastych – cztery platany i trzy dęby, natomiast na terenie pomiędzy ulicą a dawnym domem właściciela, który był gęsto porośnięty drzewami, zachowało się kilkanaście okazów starodrzewu, w większości gatunków liściastych takich jak dąb, kasztanowiec, lipa, klon, platan, a także murowana z cegły konstrukcja basenu fontanny na rzucie koła. Ponadto, w północnej i wschodniej części centralnego placu przetrwała kamienna, brukowana nawierzchnia oraz fragmenty torów. 

Układ przestrzenny dawnego browaru pozostaje czytelny, chociaż jest mocno zdegradowany, ponieważ jego zasadniczy element – główny kompleks produkcyjny, zachował się jedynie we fragmentach. Zachował się jednak industrialny charakter kompleksu, który daje wyobrażenie o procesach technologicznych.

Oprac. Marta Kłaczkowska, OT NID w Zielonej Górze, 06.10.2025 r.