Osiedle robotnicze Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie, Zawiercie
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Osiedle robotnicze Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie

Zawiercie

photo

Osiedle robotnicze Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie posiada wysokie wartości architektoniczne i urbanistyczne w skali regionu. Wyróżnia się na tle chaotycznej zabudowy ówczesnych osad i miast byłego zaboru rosyjskiego ze względu na czytelność i klarowność kompozycji przestrzennej oraz planowany charakter. Zespół posiada wysokie wartości przyrodnicze oraz krajobrazowe budynki mieszkalne otaczają ogródki przydomowe w skali osiedla zachowany został także układ terenów zieleni z licznymi egzemplarzami starodrzewu. Kompleks posiada również duże wartości użytkowe do czasów współczesnych, pełni pierwotną funkcje mieszkalną. Dodatkowo o wartości założenia świadczy fakt, iż Towarzystwo Akcyjne Zawiercie w czasach prosperity stanowiło jedno z trzech największych przedsiębiorstw kapitalistycznych w Królestwie Polskim związanych z przemysłem bawełnianym, ustępując jedynie Łódzkim zakładom Karola Scheiblera oraz Ignacego Poznańskiego.

Historia

Osiedle robotnicze Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie powstało w 2. połowie XIX w. przy zakładach bawełnianych, założonych przez braci Bernarda i Adolfa Ginsbergów, berlińskich bankierów. Całość założenia powstała w latach 1880-1910, a najstarsza część o układzie szachownicowym pochodzi z lat 1880-1887 i zlokalizowana jest w części zachodniej. Wybudowana w latach 1895-1910 część wschodnia nawiązuje do wcześniejszej kompozycji przestrzennej, powstały wówczas obiekty projektu P. Waligórskiego o charakterze publicznym w postaci: szkoły, łaźni oraz domu ludowego. Ważny element stanowi zrealizowane w 1901 r. założenie parkowe wraz z przylegającą od zachodu otoczoną ogrodem willą dyrektora projektu warszawskiego architekta inżyniera Hugo Kudery, autora kościoła parafialnego pw. św. św. Piotra i Pawła wchodzącego w skład osiedla, poświęconego w 1903 r.  Negatywny wpływ na strukturę osiedla miały lata powojenne, w 1945 r. fabrykę TAZ przemianowano na Zawierciańskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego ,,Zawiercie’’, a teren osiedla przejął skarb Państwa przekazując w kolejnych latach część obiektów m.in. MZBM. Wśród negatywnych skutków związanych z brakiem wspólnej polityki przestrzennej nowych zarządców należy wymienić powstanie w 1968 r. na wschód od parku nowoczesnego ośrodku sportowo-wypoczynkowego oraz wyburzenie części historycznej zabudowy w latach 90. XX w. i zastąpienie jej nie nawiązującymi do architektury osiedla wtórnymi blokami mieszkalnymi.

Opis

Osiedle robotnicze TAZ położone jest w centrum miasta na powierzchni ponad 20 hektarów, na północ od dworca graniczy odpowiednio od zachodu z miejskimi terenami zieleni od wschodu natomiast z terenem sportowym oraz zabudową przemysłową. Rozplanowanie osiedla oparto na szachownicowym układzie w skład, którego wchodzą usytuowane równolegle ulica Niedziałkowskiego oraz ulica Bohaterów Westerplatte wraz z chodnikami dla pieszych położonymi prostopadle wyznaczają poszczególne kwartały zabudowy. Najstarsza część o układzie szachownicowym pochodzi z lat 1880-1887 i zlokalizowana jest w części zachodniej. Domy mieszkalne postawiono na działkach o wymiarach 63x35 m wytyczonych przy pomocy trzech ulic biegnących w kierunku wschód-zachód. Poszczególne parcele otoczono pierścieniem zieleni, której zadaniem było zapewnienie intymności lokatorom, wyznaczyły one dodatkowo wielogatunkowe aleje wzdłuż ciągów komunikacyjnych. Część wschodnia wybudowana w latach 1895-1910 nawiązuje do wcześniejszej kompozycji przestrzennej. Powstały wówczas obiekty o charakterze publicznym jak: szkoła, łaźnia oraz dom ludowy. Obiekty mieszkalne nie posiadały ogródków przydomowych, elementy zieleni tworzyły jedynie obramowanie kompozycji. Położone w części południowej powyżej neogotyckiego kościoła parafialnego założenie parkowe wraz z przyległą willą i ogrodem zrealizowano w 1901 roku według projektu warszawskiego architekta Hugo Kudera. Koncepcja powstała w oparciu o przepływającą rzekę Młynówkę, którą przekształcono w system ozdobnych stawów, a w obrębie założenia można było  wyróżnić ogród w stylu angielskim okalający willę, oraz położony na wschód od niej park krajobrazowy o charakterze publicznym o bogatej ofercie tematycznej. Na terenie osiedla występuje kilka typów budynków mieszkalnych związanych z poszczególnymi fazami zabudowy osiedla. W najstarszej części mamy do czynienia z obiektami wybudowanymi na planie prostokąta, ustawionymi szczytem do ulicy w ciągu zabudowy. Są to dwukondygnacyjne, murowane z cegły, otynkowane  obiekty o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym. Ich cechą charakterystyczną są szrafowane tynki w linie poziome oraz opaski okienne z uszkami. Odmienny typ stanowią większe obiekty przeznaczone dla większej liczby rodzin powstające w kolejnych latach. Wymienić możemy tu wolnostojący neogotycki budynek przy ulicy Niedziałkowskiego 16, wybudowany w latach 1895-1901 na planie prostokąta. Jest to murowany, trzykondygnacyjny, podpiwniczony budynek o zwartej bryle nakrytej dachem dwuspadowym o nietynkowanych elewacjach.

Założenie dostępny przez cały rok. Ze względu na charakter zabudowy nie ma możliwości zwiedzania poszczególnych budynków mieszkalnych. Pozostałe, pełniące funkcje publiczne obiekty, w tym szkoła, park, kościół parafialny oraz pałacyk Stanisława Szymańskiego w którym zlokalizowano Izbę Muzealną oraz restaurację  są dostępne (istnieje możliwość zwiedzania wymienionych obiektów).

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 24.04.2015 r.

Bibliografia

  • Studium Konserwatorskie byłego Osiedla TAZ w Zawierciu, oprac. Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe ABC spółka z o.o., Gliwice, 1990 (Archiwum Zakładowe WUOZ w Katowicach, sygn. 4199-4203).
  • Kolonie robotnicze i urzędnicze na obszarze województwa katowickiego do 1939 r. /dawny zabór rosyjski i austryjacki/, oprac. D. Głazek, Katowice 1995 (Archiwum Zakładowe WUOZ w Katowicach, sygn. 6607-6608).

Informacje ogólne

  • Rodzaj: układ przestrzenny
  • Chronologia: 1880-1887 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Bohaterów Westerplatte , Zawiercie
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. zawierciański, gmina Zawiercie
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy