Historia

Budynek starej łaźni w Zawierciu został wzniesiony w 1908 roku jako integralna część zabytkowego układu urbanistycznego osiedla robotniczego przy nieistniejącej obecnie przędzalni bawełny, którego zleceniodawcą było Towarzystwo Akcyjne Zawiercie (TAZ), założone przez berlińskich bankierów – Adolfa i Bernarda Ginsbergów. Osiedle o regularnej, planowej kompozycji utworzone w oparciu o szachownicowy układ, powstawało w dwóch etapach przypadających na lata 1880-1887 oraz 1895-1910. Łaźnia wraz z innymi zaplanowanymi dla osiedla budynkami użyteczności publicznej tj. kościółem, resursą, szkołą, Domem Ludowym powstała w drugim etapie budowy osiedla, dopełniając program funkcjonalny zabudowy mieszkalnej. Budynek zaplanowano i zrealizowano w stylu neogotyckim z czerwonej cegły i rozlokowano w północno-zachodniej części osiedla, przy skrzyżowaniu ulic wówczas Kościelnej i Fabrycznej (obecnie ulice T. Kościuszki i Bohaterów Westerplatte). Budynek Łaźni pełnił swoją funkcję do końca II wojny światowej, natomiast po wojnie był siedzibą różnych instytucji m.in. zakładu pogrzebowego, kancelarii notarialnej i biur. W latach 2018-2019 został kompleksowo wyremontowany. Od 2019 roku obiekt jest siedzibą Miejskiej Galerii Stara Łaźnia. W 2021 roku budynek łaźni zdobył wyróżnienie w ogólnopolskim konkursie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i Generalnego Konserwatora Zabytków – Zabytek Zadbany, którego celem jest promocja opieki nad zabytkami. 

Opis

Dawna łaźnia to budynek wolnostojący, położony w północno-zachodniej części osiedla robotniczego TAZ, w kwartale zabudowy ograniczonym ulicami m. Niedziałkowskiego, Bohaterów Westerplatte, T. Kościuszki. Budynek utrzymany w stylu neogotyckim jest murowany z cegły na planie zbliżonym do litery „L”. Bryła o zróżnicowanej wysokości składa się z dwóch członów, jednopiętrowego od północy i parterowej hali od południa. Jednopiętrowy człon z ryzalitami od strony północnej i zachodniej jest podpiwniczony, nakryty dachem wielospadowym, z kolei parterową część od strony południowej nakrywa dach dwuspadowy. Wszystkie elewacje mają wyodrębnioną strefę cokołową wyróżnioną za pomocą kamiennej okładziny. Ściany, poza ryzalitami i ścianą szczytową od południa, wieńczą ceglane gzymsy koronujące wsparte na kostkowych konsolach z wysuniętych przed lico muru cegieł. Ryzality od strony północnej i zachodniej oraz elewację szczytową od południa zamykają trójkątne szczyty o ozdobnych schodkowych zwieńczeniach, a narożniki ujmują szerokie prostopadłościenne sterczyny, nakryte dwuspadowymi daszkami i pokryte ceramiczną dachówką.

W ryzalitach północnym i zachodnim ulokowano wejścia wpisane w ostrołukowo rozglifione portale. Otwór wejściowy usytuowany w jednoosiowym ryzalicie zachodnim poprzedzają kilkustopniowe schody opatrzone pełną balustradą. Wszystkie otwory okienne są odcinkowo zamknięte i wpisane we wnęki o analogicznym kształcie, za wyjątkiem okna mieszczącego się powyżej głównego wejścia we wnęce w formie trójliścia oraz okien drugiej kondygnacji ryzalitu północnego, osadzonych we wnękach o ostrołukowym wykroju. Elewacje parterowej części budynku są zbliżone do siebie kompozycją. Powierzchnię ścian urozmaicają równo rozmieszczone wnęki, mieszczące zamknięte segmentowo otwory okienne, które w dwóch pierwszych osiach elewacji frontowej są większe i sięgają wysokości cokołu. Wystrój elewacji uzupełnia dekoracja architektoniczna w postaci ceglanego fryzu arkadkowego, blend okiennych, płycin nadokiennych (częściowo tynkowanych), ceglanych, odcinkowych gzymsów nadokiennych. We wnętrzu zachowały się elementy stałego wyposażenia tj. klatka schodowa oraz wewnętrzna stolarka drzwiowa wraz z ościeżami oraz częściowo – posadzka ceramiczna. 

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 12.2025 r.