Historia 

Pierwszą informację o istniejącej w Wieruszowie fortalicji przekazał Jan Długosz. Pod 1442 roku odnotował, że śląski dowódca wojsk królowej Elżbiety – Lienhardt Azynheymer z Namysłowa spalił miasto i fortalicję w Wieruszowie w ziemi wieluńskiej i wziął do niewoli jej właściciela Klemensa Wierusza. Kolejna informacja o fortalicji pochodzi z 1467 roku Małgorzata z Wieruszowa sprzedała ją wówczas Janowi Kępińskiemu z Baranowa. Dwór w Wieruszowie, określony jako curia, wymieniony został także w dokumencie z 1502 roku w którym Andrzej Wieruszowki zapisał swojej żonie Małgorzacie 1200 florenów m.in. na połowie miasta Wieruszowa i dworze. Na podstawie powyższych informacji można przypuszczać, że pierwsza, drewniana siedziba obronna na wzgórzu nad Prosną zbudowana została najwcześniej w 1. połowie XIV wieku z inicjatywy Klemensa Wierusza, bądź wzniesiona została na przestrzeni XIV wieku przez Bernarda, burgrabiego ostrzeszowskiego i starostę wielkopolskiego, bratanka Klemensa. Uszkodzona bądź zniszczona została w 1442 roku podczas najazdu na miasto przez Lienharta Azynheymera z Namysłowa. Naprawiono bądź odbudowano założenie, które funkcjonowało, zapewne nadal jako dwór drewniany, do wieku XVI. Następnie siedziba drewniana została zastąpiona murowaną, której dotyczy kolejna wzmianka z 1573 roku. W tymże roku, w nowej wieruszowskiej siedzibie, Jan Tomicki, kasztelan gnieźnieński gościł króla Henryka Walezego, podróżującego z Francji do Krakowa. Według przyjętej w literaturze przedmiotu hipotezie tenże Jan Tomicki wzniósł na początku 2. połowy XVI wieku murowany dwór na miejscu drewnianego. Nie można jednak wykluczyć, że murowany dwór mogli wystawić już w 1. połowie XVI wieku Oporowscy – Andrzej, bądź jego syn Mikołaj. Z całą pewnością dysponowali środkami finansowymi umożliwiającymi ówcześnie wzniesienie murowanego budynku. 

Murowany dwór zniszczony został w 1655 roku podczas potopu szwedzkiego oraz kolejny raz w 1704 roku w trakcie wojny północnej. Odbudowano go po zniszczeniach, wzmiankowany jest bowiem w dokumentach z XVIII wieku. Kolejna, zakrojona na szeroką skalę przebudowa, wiążąca się z rozebraniem przynajmniej nadziemnych murów dworu, nastąpiła w końcu XVIII-na początku XIX wieku z inicjatywy ówczesnego właściciela miasta – hrabiego Joachima Kazimierza von Malzahna. Powstał wtedy murowany pałac, oficyna w południowo-wschodniej części wzgórza oraz budynki gospodarcze, widoczne na planie z XIX wieku. W dniu 29 kwietnia 1919 roku miasto zostało ostrzelane przez artylerię niemiecką. Zniszczeniu uległ wówczas pałac, który opuściła jego ostatnia właścicielka Średnicka, a następnie jego partie nadziemne zostały w części rozebrane w celu pozyskania materiału budowlanego. Pod koniec lat 50. XX wieku przystąpiono do częściowego usuwania pozostałości pałacu w części środkowej od drogi do miejsca gdzie stoi obecnie samolot LISUNOW LI-2P. Pozostawiono ruiny od strony Prosny oraz od zachodniej strony kamiennej sceny. Jeszcze w 1958 roku podjęto decyzję o budowie „Przystani Wodnej” Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej i Turystyki „Prosna”. Budynek przystani wzniesiono na południowy - wschód od wzgórza. Od strony zachodniej przystani, równolegle do krawędzi wzgórza, postawiono szereg domków letniskowych. Całość obiektu była wykończona w 2. połowie lat 60. XX wieku. Od strony północnej przystani w latach 60. XX wieku wybudowano restaurację „Zamkowa”. Wtedy też przystąpiono do usuwania murów od strony Prosny przy użyciu sprzętu mechanicznego.  

Opis 

Pozostałości dworów – drewnianego i murowanego, a następnie pałacu w Wieruszowie znajdują się na nieregularnym wzgórzu, na lewym brzegu rzeki Prosny, pomiędzy obecnymi ulicami Wrocławską, Zieloną a Turystyczną. O wyglądzie i rozplanowaniu średniowiecznego dworu drewnianego nie zachowały się żadne przekazy źródłowe ani kartograficzne. Natomiast budynek murowanego dworu zamieszczony został na planie obozu wojsk szwedzkich korpusu Nilsa Gyllenstierny rozbitego pod Wieruszowem w dniach 6-9 sierpnia 1702 roku. Budowla ta musiała posiadać walory obronne gdyż podpisana została jako „schlos”. Według planu budynek miał kształt prostokąta, usytuowanego dłuższym bokiem w kierunku Prosny. Otaczał go parkan, mur bądź fosa o zarysie prostokątnym. Komunikację z miastem zapewniał most prowadzący przez rzekę. Jak zwrócili uwagę W. Dudak i R. Herman w swoich artykułach „zamek” na mapie szwedzkiej naniesiony został w nieco innym miejscu niż wzgórze i budynek na planach miasta z wieku XX wieku. Na planie z 1702 roku jest on przesunięty w kierunku południowym. Być może kwestia ta była wynikiem niedokładności mapy, która nie posiada skali. Być może też, droga była dawniej bardziej oddalona od wzgórza, podobnie jak ta widoczna na planie sporządzonym w 1844 roku, przy okazji planów przeniesienia łaźni żydowskiej na inne miejsce.  

W lokalizacji dworu murowanego z XVI wieku i murowanej oficyny pałacowej uderza jednak jedna prawidłowość. Przed budynkiem zaznaczonym na planie z 1702 roku znajdował się mostek prowadzący przez Prosnę do miasta i wychodzący na ulicę położoną w kierunku południowym od ulicy głównej (obecnie Wrocławskiej) i obiegającą od strony południowej rynek. Analogiczną sytuację można zaobserwować na planie z 1844 roku, gdzie od budynku opisanego jako oficyna zamkowa biegł mostek wychodzący na obecną ulicę Zamkową, położoną po południowej stronie rynku. Lokalizacja zatem dworu murowanego z planu z 1702 roku i murowanej oficyny z planu z 1844 roku byłaby zbieżna, co uprawdopodabnia tezę, że oficyna mogła powstać w wyniku przebudowy starszego budynku dworskiego. 

W XIX wieku Joachim Kazimierz von Malzahn, syn  hrabiego Joachima Karola, który w końcu XVIII wieku zakupił Wieruszów, na miejscu starego dworu, zapewne przy częściowym jego wykorzystaniu, wystawił nowy, okazały, murowany pałac. Według opisu zamieszczonego w Słowniku geograficznym określony jako „zamek” budynek położony był na wzgórzu i otoczony fosą. Wygląd XIX-wiecznego pałacu i towarzyszących mu budynków można zrekonstruować na podstawie zachowanych źródeł kartograficznych i ikonograficznych, głównie fotografii archiwalnych, wykonywanych od końca XIX-początku XX wieku po okres międzywojenny.

Główna bryła pałacu, na planie wydłużonego prostokąta był dwuosiowa i usytuowana krótszym bokiem w kierunku Prosny. Od stron północnej i południowej znajdowały się wysadzone z bryły, symetryczne ryzality, zwieńczone tympanonami. Para ryzalitów wschodnich była dwuosiowa, pary ryzalitów środkowych i wschodnich – jednoosiowe. Szacunkowa długość pałacu wynosiła około 35 metrów, rozpiętość pomiędzy ryzalitami – około 11 metrów, szerokość ryzalitów około pięć metrów. Pałac posiadał dwie kondygnacje i nakryty był dachami dwuspadowymi i namiotowymi. Kondygnacje rozdzielał gzyms kordonowy. W południowo-wschodnim narożniku wzgórza, około 13 metrów w kierunku południowym od południowo-wschodniego narożnika głównej bryły pałacu, znajdowała się prostokątna w zarysie oficyna o wymiarach około 15 x 9,5 metra, po południowej stronie dwa budynki gospodarcze – jeden (bliżej rzeki) o wymiarach 21,5 x 7,5 metra i drugi, wydłużony o wymiarach 18 x 6,5 metra. Komunikację z miastem zapewniał mostek nad Prosną. Po stronie północnej położone były sadzawki, oznaczone schematycznie. Kolejni właściciele obiektu, na przestrzeni XIX i początków XX wieku nie zmienili nic w bryle budynku, który dotrwał do czasów I wojny światowej, kiedy to uległ zniszczeniu, a następnie po II wojnie światowej został rozebrany. 

Na wzgórzu zamkowym przeprowadzono w 1971 roku wykopaliskowe badania archeologiczne. Kierował nimi K. Nowiński z Pracowni Archeologiczno – Konserwatorskiej PP PKZ, Oddział w Warszawie. W momencie rozpoczęcia badań w części wschodniej wzgórza zachowane były na powierzchni ziemi relikty murów XIX-wiecznego pałacu. W trakcie badań wykonano świdrem ręcznym ciąg 20 odwiertów i założono dwa wykopy archeologiczne. W wykopie nr 1 zarejestrowano 2 murowane pomieszczenia – piwnicę nr 1 w części zachodniej i piwnicę nr 2 w części wschodniej wykopu. Wykop nr 2 założono przy widocznym na powierzchni gruntu relikcie ceglanego muru, stanowiącym południową ścianę wykopu. Od strony północnej do muru przylegał kamienny bruk, odkryty na głębokości 30 centymetrów, tworzący kanał ściekowy. Na podstawie przeprowadzonych badań ustalono, że odsłonięte w północno-zachodniej części wzgórza nawarstwienia przepalonego gruzu ceglanego i spalenizny, zawierające materiał ruchomy datowany na XIV-XV wieku można wiązać z najstarszą, późnośredniowieczną fazą budowlaną na wzgórzu. Jak wskazują warstwy spalenizny i znajdujące się pomiędzy nimi warstwy niwelacyjne z piasku obiekt ten ulegał kilka razy zniszczeniu i odbudowie. Natomiast odsłonięte relikty ceglanych fundamentów oraz bruk kamienny związane są z ostatnią fazą budowlaną XIX-wiecznym pałacem. We wschodniej części wzgórza zarejestrowano starsze kamienno-ceglane fundamenty, nadmurowane cegłami, zapewne w wieku XIX. Kolejne badania archeologiczne – wykopaliskowe i formie nadzorów, przy południowej części wzgórza, przeprowadziła w 2021 roku. Pracowania Archeologiczna Alagierscy z Przeworska w związku z planowaną realizacją inwestycji pn.: „Zagospodarowanie zdegradowanej przestrzeni między rzekami Prosną a Niesobem”. Na większej części objętej badaniami powierzchni zalegały nawarstwienia przemieszane, zasypiskowe związane z pracami rozbiórkowymi na wzgórzu prowadzonymi w latach 50. i 60. XX wieku. Obiektów archeologicznych odkryto łącznie dziewięć, w tym pięć datowanych materiałem ruchomym na XVI-XVII wieku. W jednej z jam zdeponowany był wtórnie skarb monet z XV wieku zawierający 23 denary jagiellońskie. Natomiast w trakcie nadzoru sprawowanego na terenie parku nie odkryto żadnych nawarstwień kulturowych ani obiektów archeologicznych. Nie pozyskano również ruchomych materiałów zabytkowych.

Obiekt znajduje się na terenie otwartym i jest dostępny bez ograniczeń

Oprac. Anna Nierychlewska, OT NID w Łodzi, 03.10.2024 r.