W 1719 roku znajdujemy w dokumentach podatkowych Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) pierwszą wzmiankę o Żydach mieszkających w Wysokiem Mazowieckiem związaną z poborem podatków.

Prawdopodobnie bardziej zorganizowane osadnictwo żydowskie w Wysokiem Mazowieckiem można powiązać z postacią Jana Stanisława Kątskiego, który w 1719 roku otrzymał w posagu od żony miasto i próbował poprawić jego sytuację gospodarczą, sprowadzając nowych osadników.    

Niewielka społeczność żydowska w Wysokiem Mazowieckiem pojawia się w kolejnych latach w dokumentach jako przedmiot sporu między kahałem w Ciechanowcu a kahałem w Węgrowie. Chodziło o to, która z tych gmin kontroluje nowo powstałą gminę i wyznacza wysokość podatku. Sejm Czterech Ziem, który miał rozstrzygnąć ten spór, początkowo odmówił wydania decyzji, przekazując przykahałek wysokomazowiecki pod jurysdykcję gminy w Tykocinie. W 1726 roku w podpisano ugodę, na mocy której pieniądze pobierane z przykahałku wysokomazowieckiego zostały podzielone pomiędzy dwiema gminami walczącymi o nadzór. Sprawa wróciła na wokandę w 1729 roku i ostatecznie rok później przykahałek w Wysokiem Mazowieckiem został włączony pod zarząd gminy w Ciechanowcu.

W tym czasie wspólnota żydowska posiadała już drewnianą synagogę, słynącą potem z urody na całym Podlasiu. Bóżnica ta została rozebrana w 1871 roku z powodu złego stanu technicznego.  

W 1765 roku istniała już niezależna gmina w Wysokiem Mazowieckiem. W 1799 roku na 869 mieszkańców było 276 Żydów, co stanowiło 32% populacji.

Opis

Prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku powstał pierwszy cmentarz żydowski w Wysokiem Mazowieckiem. Znajdował się on w pobliżu synagogi i placu targowego (obecnie plac Józefa Piłsudskiego). Jego powierzchnia wynosiła zaledwie około 5 arów. Prawdopodobnie około 1830 roku cmentarz został zamknięty.

Po utworzeniu w czasie drugiej wojny światowej getta stary cmentarz znalazł się na jego terenie. Stał się w tym czasie miejscem pochówku Żydów zmarłych lub zabitych w getcie. Po likwidacji getta Niemcy całkowicie zdewastowali teren cmentarza, tak że nie zachowały się żadne nagrobki. Po wojnie urządzono na jego terenie plac targowy oraz przystanek PKS.  

Po zamknięciu starego cmentarza gmina w Wysokiem Mazowieckiem założyła drugi cmentarz. Musiało to być przed 1838 rokiem, bowiem w aktach wizytacji parafii Wysokie Mazowieckie z tego właśnie roku znajduje się informacja, że na terenie parafii Żydzi mają synagogę i cmentarz, natomiast przed 1830 rokiem figuruje jedynie synagoga. Nowy cmentarz ulokowano przy ulicy Krzywej (obecnie ulica Żwirki i Wigury), w pobliżu szosy w kierunku Warszawy (droga wojewódzka nr 678).  

Nekropolia została również zniszczona w czasie drugiej wojny światowej, a po 1945 roku proces dewastacji był kontynuowany. Nagrobki były rozkradane, a teren cmentarza porastały gęste zarośla. W 1988 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod nr. A-371 z dn. 20.04.1988.

Na początku XXI wieku pochodzący z Kanady prawnik Michael H. Traison, zainteresowany losem cmentarza, zainicjował prace porządkowe. W 2006 roku sfinansował oczyszczenie cmentarza z chaszczy i ustawienie poprzewracanych macew. Do akcji włączyła się także miejscowa szkoła, potomkowie Żydów z Wysokiego oraz Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Nekropolia została ogrodzona, zyskała też nową ceglaną bramę wejściową, na której umieszczono tablice z nazwiskami darczyńców.

Obecnie na powierzchni 0,6 hektara zachowało się około 100 nagrobków i tumb, w większości wykonanych z głazów narzutowych.

Młodzi ludzie związani z Żydowską Organizacją Młodzieżową przeprowadzili spis zachowanych nagrobków. Jest on dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_29/ile_0 [dostęp: 9.09.2020]. Z tego spisu wynika, że najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1849 roku i upamiętnia Icchaka, syna Kalonimosa.

23 listopada 2006 roku na wprost bramy wejściowej odsłonięto pomnik upamiętniający społeczność żydowską Wysokiego Mazowieckiego, na którym umieszczono napis:

 „Żydzi osiedlili się w Wysokiem Mazowieckiem w XVII wieku. Od drugiej połowy XIX wieku ludność żydowska stanowiła większość mieszkańców miasta, przyczyniając się do jego rozwoju gospodarczego i kulturalnego. W okresie okupacji niemieckiej, w sierpniu 1941 roku, Żydzi z Wysokiego Mazowieckiego zostali zmuszeni do osiedlenia się w getcie. 2 listopada 1942 roku getto zostało zlikwidowane; 2 tysiące jego żydowskich mieszkańców wywieziono do obozu pracy w Zambrowie, a po jego likwidacji w styczniu 1943 roku — do Auschwitz. Pamięci żydowskich mieszkańców Wysokiego Mazowieckiego, zamordowanych w czasie Zagłady przez niemieckich nazistów i ich pomocników”.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.