Historia

Wieś Wysoka wzmiankowana po raz pierwszy w 1276 roku w przywileju księcia pomorskiego Mestwina II. W 1313 roku wielki mistrz krzyżacki Karol z Trewiru nadał braciom Piotrowi, Jaśkowi i Wawrzyńcowi Świecom wsie Wielki Mędromierz, Kiełpin, Karczewo, Radzimin i Wysoką. W 1314 roku Wysoką sprzedano zakonowi Krzyżakom. W 1349 roku Wysoka jako własność rycerska nale­ży do Geluna i Jodulhena. W 1570 roku do Wysockiego, a w 1653 roku również do Żukowskiego. W 1716 roku dobra posiadał Franciszek Lutomski. Jeszcze w XVIII wieku, majątek przeszedł na  własność rodziny Janta-Połczyńskich. W 1865 roku właścicielem majątku był Adam Janta Połczyński (1839-1901) obrońca interesów polskiego kupiectwa, rzemiosła i rolnictwa na Pomorzu  Gdańskim.  W 1890 roku majątek zajmował obszar 963 ha. Po śmierci ojca  majątek odziedziczył Adam Leon Janta-Połczyński - polityk i działacz narodowy na Pomorzu. W 1929 roku był również właścicielem Wielkiej Komorzy. Jedną z inwestycji budowla­nych jaką przeprowadził była przebudowa skrzydła środkowego w 1932 roku, w trakcie od północy dobudowano kolumnowy portyk. W 1945 roku właścicielem majątku zostają Państwowe Nieruchomości Ziemskie. Od 1949 roku w zespole znajdował się Zakład Rolny PGR. W 1951 roku majątek przejął Skarb Państwa. Od 1970 roku był zarządzany przez Państwowe Gospodarstwo Rolne Białowieża - Przedsiębiorstwo Państwowe Zakład Rolny Wysoka. Dwór w 1971 roku był w złym stanie technicznym - odpadały tynki elewacji zewnętrznych, brak szyb w oknach i uszkodzenia dachu kaplicy. W 1974 roku podjęto prace zabezpieczające zabytkową kaplicę, a w 1975 roku planowano niezrealizowany remont dworu. W 1975 roku odbył się pogrzeb Aleksandra Janty-Połczyńskiego, pisarza, żyjącego za granicą właściciela majątku. Spadkobierca Leon Janta-Połczyński przekazał ówczesnym władzom informację, że zmarły pisarz pragnął przekazać swoje zbiory na rzecz utworzeniem w dworze domu pracy twórczej dla pisarzy lub naukowców. W latach 70. XX wieku, w dworze znajdował się ośrodek kolonijny oraz mieszkania i pomieszczenia administracyjne PGR. Ministerstwo Rolnictwa w 1977 roku obiekt przekazało Zjednoczeniu Budownictwa Komunalnego w Bydgoszczy, z przeznaczeniem na Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy. W 1978 roku wydano decyzję o adaptacji dworu na całoroczny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy. Przewidywano wyłączenie terenu pałacu wraz z parkiem od obszaru PGR. Planowana przebudowa i moderni­zacja nie wprowadzała zasadniczych zmian w kubaturze całości i powierzchni użytkowej. parteru. W 1978 roku w skrzydle zachodnim na parterze znajdowała się dawna sala balowa, na 1. i 2. piętrze pomieszczenia mieszkalne, podobnie na poddaszach skrzydła wschodniego i środkowego. Elewacje były w złym stanie, a tynki i detale architektoniczne elewacji frontowej w skrzydle zachodnim i środkowym częściowo zniszczone. Stwierdzono ogólnie zły stan techniczny całego obiektu. W 1979 roku przystąpiono do prac modernizacyjnych. Wewnątrz przepro­wadzono roboty rozbiórkowe i murarskie. W maju 1980 roku odstąpiono od adaptacji dworu na ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy. W 1981 roku Wojewoda Bydgoski wydał decyzję o przeznaczeniu obiektu na Państwowy Dom Pomocy Społecznej dla Dorosłych. W latach 1981-83 przeprowadzono prace budowlano-remontowe na rzecz nowych funkcji. W październiku 1983 roku zakończono remont kapitalny i nastąpiło oficjalne otwarcie PDOS. W budynku znalazły się 2-3 osobowe pokoje z łazienkami, świetlica, pomieszczenie dziennego wypoczynku, gabinety lekarskie i gabinet fizykoterapii. W 1996 roku otrzymał imię Leona i Marii Janta-Połczyńskich jako Dom Pomocy Społecznej. Obecnie jest własnością Urzędu Miasta i Gminy w Tucholi.

Opis

Zespół dworski położony około 4,5 km na północ od drogi z Chojnic do Tucholi, na trasie wiodącej z Raciąża do Silna, około 2 km na wschód od Silna. Dwór usytuowany na krawędzi stoku opadającego w kierunku zachodnim ku jezioru Wysockiemu, około 30 m od jeziora. Dawny zespół folwarczny składał się z trzech odrębnych, wydzielonych kompleksów tj.: dworu z parkiem, podwórza gospodarczego i kolonii mieszkalnej. Zespół zakomponowany na osi północ-południe z dworem i parkiem pośrodku. Od strony wschodniej tj. od Raciąża do dworu i parku prowadzi aleja kasztanowa zakończona bramą wjazdową z około 1870 roku. Po drugiej stronie alei zlokalizowana jest neoromańska kaplica-mauzoleum, otoczona drzewami, zbudowana współcześnie ze skrzydłem środkowym dworu, tj. około 1870 roku. Budynki dworu wybudowane na osi wschód-zachód. Na zachód i południe od dworu rozciąga rozległy park krajobrazowy o swobodnym układzie drzew i krzewów. Przed dworem od strony północnej duży, okrągły gazon obsa­dzony krzewami ozdobnymi. Skrzydło wschodnie na rzucie wydłużonego prostokąta, dwutraktowe. Skrzydło środkowe na rzucie prostokąta, którego długość równa długości skrzydła wschodniego. Od strony południowej usytuowane na jednej linii ze skrzydłem wschodnim. Od strony północnej gdzie skrzydło występuje do przodu przed skrzydło wschodnie, na osi czworoboczny ryzalit poprzedzony półkolistym portykiem. Skrzydło dwutraktowe, z sienią na osi. Skrzydło zachodnie jednotraktowe, na rzucie wydłużonego prostokąta, przybudowane poprzecznie usytuowane do skrzydła środkowego. Część środkowa nieco wyższa, zryzalitowana od zachodu, poprzedzona prostokątnym portykiem, z szerokimi schodami. Skrzydło wschodnie parterowe, najniższe, kryte wysokim dachem dwuspadowym, w którym od północy i południa lukarny. Skrzydło środkowe parterowe, kondygnacja parteru wyższa od skrzydła wschodniego, kryte wysokim dachem dwuspadowym, w którym lukarny. Od północy bryła ze zryzalitowaną część środkowa, poprzedzoną kolumnowym, kolistym portykiem. Piętro ryzalitu zwieńczone trójkątnym przyczółkiem. Skrzydło zachodnie - piętrowe, środkowa część dwukondygnacjowa, zryzalitowana, od zachodu poprzedzona kolumnowym portykiem z trójkątnym przyczółkiem, dachy płaskie osłonięte pełną attyką. Skrzydło wschodnie z przełomu XVIII/XIX wieku parterowe, kryte dachem dwuspadowym. Elewacja północna - frontowa- siedmioosiowa, niesymetryczna, na niskim cokole. Ściany z siedmioma prostokątnymi otworami okiennymi z płaskimi opaskami. Gzyms wieńczący, podokapowy, szeroki. W północno-zachodnim narożu zejście do piwnicy. W strefie mieszkalnego poddasza pięć lukarn z kwadratowymi oknami przykrytych dwuspadowymi daszkami. Elewacja wschodnia jest jednoosiowa. Na osi prostokątny otwór drzwiowy, poprzedzony stopniami, otoczony opaską. Ponad wejściem kwadratowy otwór okienny, kwadratowy, ujęty analogiczną opaską. występującą do przodu w partii parapetu. W partii szczytowej trzy niewielkie okna na strych. Elewacja południowa- dziewięcioosiowa, na niskim cokole. Ściany z dwoma prostokątnymi otworami drzwiowymi i czterema oknami. Wszystkie otwory otoczone płaskimi opaskami. Gzyms wieńczący, podokapowy szeroki. W strefie poddasza sześć lukarn. Skrzydło środkowe z około 1870 roku, parterowe, kryte dachem dwuspadowym. Elewacje północna frontowa - dziewięcioosiowa. Na osi część środkowa, piętrowa, zryzalitowana, trójosiowa, w przyziemiu poprzedzona półkolistym, sześciokolumnowym portykiem, na którym balkon. Cokół portyku tworzy wysoka, boniowana ściana, z profilowanym gzymsem. Kolumny kanelowane na niskich, profilowanych bazach, z głowicami kanelowanymi. Na osi przyziemia portal wejściowy i dwa okna po bokach, umieszczone we wnękach, zamknięte półkoliście. Otwory obramione półokrągłymi opaskami, przedzielone pseudopilastrami. Pod oknami profilowane płyciny. Piętro w części środkowej z trzema prostokątnymi otworami - centralnie drzwi balkonowe, przedzielone pila­strami wspierającymi belkowanie z trójkątnym przyczółkiem. Przyczółek z wydatnym, profilo­wanym gzymsem i centralnie umieszczonym herbem Janta-Połczyńskich. Ściany po bokach ryzalitu rozwiązane analogicznie, przedzielone pasami w tynku. Po każdej stronie trzy prostokątne okna umieszczone na profilowanym gzymsie, obramione szerokimi, profilowanymi. Pomiędzy   oknami, a rozbudowanym gzymsem kordonowym opaski nadokienne otoczone profilowa­nymi gzymsami wspartymi na konsolach. Gzyms kordonowy szeroki, wielokrotnie profilowany. W strefie dachu, nad środkowymi oknami duże lukarny, kryte daszkami dwuspadowymi, z naczółkami. Elewacja południowa - ośmioosiowa, niesymetryczna, na niskim cokole, dzielona prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiami wejściowymi na drugiej osi od zachodu. Wszystkie otwory otoczone płaskimi opaskami. Szeroki profilowany gzyms kordonowy. W strefie poddasza pięć lukarn rozmieszczonych niesymetrycznie, których kształty  analogicznie do elewacji południowej skrzydła wschodniego W narożu, pomiędzy skrzydłem środkowym i zachodnim - zejście do piwnicy. Skrzydło zachodnie z początku XX wieku, dwukondygnacjowe, część środkowa zryzalitowana, trójkondygnacyjna kryta dachem pulpitowym. Elewacja zachodnia frontowa - pięcioosiowa, na osi wyższa zryzalitowana część środkowa, poprze­dzona portykiem w wielkim porządku. Portyk wsparty na podeście, z szerokimi schodami, ujętymi po bokach ściankami. Portyk czterokolumnowy, kolumny w typie jońskim. Powyżej belkowanie, z naczółkiem otoczonym profilowanym gzymsem. W polu naczółka płasko-rzeźbiona dekoracja figuralno-roślinna oraz dwie tarcze herbowe. Ściana ryzalitu trójosiowa, podzielona profilowanym, szerokim gzymsem, z wertykalnymi pilastrami jońskimi. W dolnej partii na osi drzwi, po bokach dwa duże okna, wszystkie otwory zamknięte łukiem pełnym. W górnej kondygnacji trzy duże okna z szerokimi, profilowanymi opaskami, w dolnej partii tworzącymi profilowany parapet. Ścianę wieńczy wydatny gzyms wsparty na kostkowych konsolach. Powyżej pełna attyka podzielona sześcioma cokołami, na których kule, między cokołami profilowane płyciny, pola o barwie różowej. Podział horyzontalny wyznaczają cokoły podkreślone opaskami oraz profilowane gzymsy kordonowe i gzyms wieńczący. Dolna kondygnacja przepruta dużym, prostokątnym oknem, wyższa mniejszym. Okna w szerokich, profilowanych opaskach. Elewacja zwieńczona attyką z cokołami w narożach cokoły, na których wazony. Ścianki attyk podzielone wertykalnie słupkami, pomiędzy płyciny. Elewacja północna, południowa i wschodnia części niższych skrzydła zachodniego z podziałami horyzontalnymi i wertykalnymi. Elewacja południowa - trójosiowa z jednym oknem, na 2. kondygnacji z trzema oknami, pierwsze od lewej zamurowane. Elewacja północna - jednoosiowa,  z jednym oknem na każdej kondygnacji. Elewacja wschodnia - jednoosiowa, po jednym oknie na kondygnacji. Wszystkie otwory okienne oprócz okien elewacji południowej i wschodniej na 2 kondygnacji z profilowanymi opaskami. Elewacje zwieńczone attykami, których podział analogiczny do attyk elewacji zachodniej skrzydła. Wnętrza znacznie przebudowane po 1945 roku, m.in. w związku z adaptacją na PDOS. Główne wejście do dworu prowadzi od strony północnego skrzydła środkowego Z obszernego holu, podzielonego na dwie części, z półokrągłym łukiem, przejścia do skrzydła wschodniego, skrzydła zachodniego i w głąb skrzydła środkowego. W trakcie frontowym skrzydła, wejścia drzwi do stołówki i do dwupokojowego mieszkania. Stołówka jest jednym z bardziej repre­zentacyjnych wnętrz dworu. Wnętrze podzielone ścianą arkadową z półokrągłymi łukami wspartymi na czworobocznych filarach. Pomiędzy łukami, a filarami drewniane, płaskorzeźbione kule na profilo­wanych, drewnianych podstawach. Na suficie dekoracyjna, drewniana konstrukcja-kratownica z profilowanych belek, wsparta na płaskorzeźbionych konsolach. W holu głównym na wprost wejścia za łukiem schody z drewnianą, tralkową balustradą, wiodące na piętro. Korytarze w rejonie holu sklepione obniżoną pseudokolebką. Park z początku XX wieku o powierzchni 5 ha. założony na stoku, opadającym ku zachodowi w kierunku Jeziora Wysockiego. Oddzielony od dziedzińca folwarcznego murem i schodzi tarasowo do wspomnianego jeziora, wzdłuż którego ciągnące się dwie aleje - górna i dolna. Od północy do dworu prowadzi kolisty podjazd, z klombem, będącym oryginalny akcentem przed elewacją frontową dworu. Podobny podjazd dochodzi przed elewację zachodnią, przechodząc w park, w stylu angielskim. W parku kilkadziesiąt drzew, większość to gatunki liściaste, najliczniejsze to: klony pospolite, kasztanowce białe, brzozy brodawkowe, jesiony wyniosłe i lipy drobnolistne. Największe skupisko drzew w rejonie zachodniego skrzydłem dworu.

Zabytek niedostępny dla zwiedzających.

Oprac. Mirella Korzus, Pracownia Dokumentacji, Popularyzacji Zabytków i Dziedzictwa Narodowego, Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy, 19.12.2014 r.

Bibliografia

• Karta ewidencyjna, Dwór, oprac. Chojnacka B., 1998, Archiwum Delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Bydgoszczy oraz Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie.
• Zabytki architektury województwa bydgoskiego, Bydgoszcz 1974, s. 286.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI : Województwo bydgoskie, z. 17, Tuchola i okolice, Warszawa 1979, s. 30-31.  
• Parucka K., Raczyńska-Mąkowska, Katalog zabytków województwa Bydgoskiego. Bydgoszcz 1997, s. 217.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo bydgoskie, 5 cz. 2, Warszawa 1997 s. 458.