Historia

Pierwsze wzmianki o żydach w Wodzisławiu pochodzą z końca XVI wieku. W 2. połowie XVI wieku wydany został dekret o konieczności opuszczenia miast królewskich przez Żydów, stąd w latach 60. i 70. zaczęli oni emigrować do mniejszych miast (szlacheckich). Zarówno te wydarzenia, jak i zmiana wyznania na katolickie przez Samuela Lanckorońskiego, właściciela Wodzisławia i wygnanie w związku z tym kalwinów z miasta – uznaje się jako prawdopodobny przyczynek do znacznego wzrostu populacji ludności żydowskiej w Wodzisławiu. W 1676 roku w mieście mieszkało już 213 Żydów co statystycznie stawia miasto na drugim miejscu pod względem liczby starozakonnych w ówczesnym województwie krakowskim. Wszystkie gminy żydowskie z tego terenu związane ściśle były z Krakowem który był tzw. kahałem ziemskim - Żydzi wodzisławscy podlegali jurysdykcji rabina krakowskiego. Według spisu z 1909 roku Wodzisław zamieszkiwało 6423 osób z czego 4557 to Żydzi, to jest aż 71% mieszkańców. Duchowym przywódcą społeczności żydowskiej był wówczas rabin Abram Rubin Rotenberg. Przewaga ludności żydowskiej utrzymała się w Wodzisławiu do końca II Rzeczpospolitej – jeszcze w 1921 roku stanowili oni 73,2% ogółu, potem liczba ta zaczęła maleć. W szczycie populacji Żydzi wodzisławscy byli właścicielami bożnicy, dwóch domów modlitwy, łaźni i cmentarza z kostnicą i domem stróża. Prawdopodobnie w dwóch domach mieściły się chedery (szkoły żydowskie).

Żydzi w Wodzisławiu już w XVI wieku mieli własną synagogę. Przypuszcza się że była ona drewniana, nie potwierdzone są informacje czy stała w miejscu dzisiejszej, jednak z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać że pierwsza synagoga zniszczona została podczas wielkich pożarów miasta w latach 1679-1680. Odłączenie kahału wodzisławskiego od Krakowa i uzyskanie przez niego w latach 90. XVII wieku znaczącej lokaty, może sugerować, że przeznaczono ją na odbudowę zniszczonej bożnicy. Moment ten wiąże się również z migracją bogatych krakowskich żydów. W drugiej połowie XVIII wieku synagoga została częściowo przebudowana – zamieniono wtedy drewniany strop sieni na murowane sklepienie,  pokryto ściany tynkiem, zbudowano sklepienie babińca, na zachodniej części południowej elewacji dobudowaną klatkę schodową. Synagoga czynna była do sierpnia 1939 roku. W latach 40-tych (1942-1943) została  przebudowana po raz kolejny - wybito dodatkowe dwa rzędy okien - i zaadaptowana przez Niemców na spichlerz. Tak użytkowana była do 1975 roku. Zniszczeniu uległy Aaron ha-kodesz i bima. Salę główną synagogi podzielono drewnianymi stropami na trzy kondygnacje, ścianę pomiędzy salą główną a babińcem rozebrano, zamurowano część istniejących okien, wybito nowe. W 1967 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków. W latach 60-tych poddano naprawie pokrycie dachowe. W 1987 r. w trakcie wichury runął dach synagogi, po czym w latach 1988-89 rozebrano go całkowicie a koronę murów zabezpieczono daszkami. Nie doszły do skutku zamiary przeprowadzenia remontu i adaptacji na dom kultury. W lipcu 2007 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przekazało ponad 200 tysięcy złotych na zabezpieczenie ruin synagogi. Obecnie trwała ruina.

Opis

Synagoga leży w pobliżu centrum Wodzisławia, na zachód od rynku, pomiędzy ulicami Okopową i Ariańską. Działka, na której stoi bożnica jest ogrodzona. Jest to orientowany na wschód budynek, na planie prostokąta, murowany z kamienia łamanego i cegieł, na cokole (dawniej otynkowanym). Ściany o grubości 2 m wzmocnione zostały masywnymi przyporami. W części wschodniej budynku mieściła się sala modlitw - obecnie bez stropu, wyposażenia i detalu architektonicznego, zachowały się jedynie jej ściany obwodowe, na których widoczne są ślady użytkowych poziomów z czasów funkcjonowania synagogi jako spichlerza. Na wschodniej ścianie widoczna jest wnęka po Aron ha-kodesz. W części zachodniej poza przedsionkiem znajdują się ślady dwóch przyległych do niego pomieszczeń (izba kahalna), pierwotnie ze sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi,  oraz pozostałości empory na której mieścił się babiniec. Wejście do babińca prowadziło przez dostawione od zewnątrz wzdłuż ściany południowej schody, zapewne początkowo drewniane, potem poprowadzone w murowanej przybudówce. Fasada jest trzyosiowa, z głównym wejściem na osi środkowej, jej naroża ujęte są w lizeny (dawniej boniowane – obecnie widoczne pozostałości). Elewacja ta podzielona jest gzymsem kordonowym pomiędzy kondygnacją parteru a piętra. Wejście główne ujęte jest prostokątnym portalem, po obu jego stronach rozmieszczone są dwa prostokątne otwory okienne (jedno wtórnie zamurowane), nad otworami znajdują się odcinkowe gzymsy. Na kondygnacjach wyższych otwory okienne są delikatnie rozglifione, zwieńczone łukowo, częściowo zamurowane, a na osi środkowej niewielki okulus. W otworach widoczne są pozostałości drewnianej stolarki.

Elewacja południowa jest czteroosiowa, z trzema szkarpami (w tym jedną narożną), okna kondygnacji parteru i trzeciej kondygnacji analogiczne: niewielkie, zakończone odcinkowo, w lekko rozglifionych otworach. Na drugiej kondygnacji okna w wysokich, szeroko rozglifionych otworach zamkniętych półkoliście. na części zachodniej elewacji znajdowała się przybudówka mieszcząca klatkę schodową (obecnie nieistniejąca). Na drugiej osi otwór drzwiowy opracowany jak sąsiednie okna. Elewacja wschodnia jest dwuosiowa, ze szkarpami narożnymi oraz szkarpą pomiędzy osiami. Otwory okienne jak na pozostałych elewacjach. Nad szkarpą środkową okulus. Elewacja północna jest czteroosiowa, wzmocniona pięcioma szkarpami (w tym jedna -wschodnia - jest narożna). Na wysokości drugiej kondygnacji otwory okienne analogiczne jak w elewacji południowej, w przyziemiu na trzeciej osi znajduje się wtórny otwór drzwiowy. Budynek synagogi pierwotnie przykryty był wysokim, czterospadowym dwukondygnacyjnym dachem, tzw. Dachem Polskim, o konstrukcji łamanej stolcowej, kryty był gontem, a jego podbite więzary, odeskowane od spodu, stanowiły strop sali wraz z babińcem. W późniejszych latach dach (ok. 1939 roku) kryty był blachą. Obecnie budynek nie posiada dachu.

Nieruchomość ogrodzona, dostępna z zewnątrz w ograniczonym zakresie.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach,09.2025 r.