Historia

Budowę murowanego klasztoru (projekt architekt Giuseppe Piola) rozpoczęto w 1711 roku, a ukończono zaś w 1717 roku. Od 1799 roku część klasztoru wynajmowano, zaś od 1812 roku przejściowo mieścił się w nim lazaret. Po kasacie klasztoru w 1864 roku budynki przejęła administracja - na potrzeby parafii pozostawiono niewielką część dawnego klasztoru. W latach 1968-69 dachówkowe pokrycie zmieniono na blaszane. Po powrocie paulinów do Włodawy w latach 1995-1997 remontem objęto więźbę i dach, a w latach 2001-2006 przywrócony został układ przestrzenny klasztoru, połączony z rekonstrukcją sklepień, zabezpieczeniem murów i ogólną modernizacją obiektu.

Budowę kościoła według projektu Pioli rozpoczęto w 1722 roku, przerwaną wkrótce z braku funduszy. Ruszyła ponownie w 1739 roku dzięki wsparciu Jerzego Fleminga według planów architekta Paola Fontany. Prace konstrukcyjne ukończono w 1752 roku, jednakże prace przy wystroju architektonicznym przeciągnęły się do latach 60. XVIII wieku. W latach 1776-1786 (do konsekracji) wykonano wyposażenie i wystrój rzeźbiarski, powstały we lwowskich warsztatach Michała Filewicza (chrzcielnica, parapet chóru, obramienia wewnętrznych okien) i Macieja Polejowskiego (ołtarz główny i posągi w nawie), zaś całościową polichromię wnętrza (lata 1780-1786), wykonali Gabriel Sławiński oraz bracia Antoni i Wojciech Dobrzeniewscy. Budynek folwarczny zbudowany w 2. połowie XVIII wieku miał (według tradycji) pełnić funkcję klasztornej kuchni. W 1. połowie XIX wieku odnajmowany był na szkołę parafialną dla unitów. W późniejszym okresie został przekształcony na mieszkalny. Pierwotnie kryty dachówką, zamienioną na blachę w latach 70. lub 80. XX wieku. Obecnie nieużytkowany.

Opis

Zespół klasztorny położony przy krawędzi skarpy doliny Włodawki i Bugu, w północnej części miasta. na końcu ul. Kościelnej i przecinającej ją drogi (dawnego traktu) ku przeprawie przez rzekę (ul. Mostowa). Kościół nieorientowany, z prezbiterium skierowanym na Pn. Gmach klasztoru usytuowany po północno wschodniej stronie kościoła, połączony jest z częścią prezbiterialną krótkim piętrowym łącznikiem. Plac przed kościołem oddzielony od ulicy murowanym ogrodzeniem z bramą (początek XX wieku). Popauliński budynek folwarczny (Klasztorna 2) usytuowany na północny zachód od klasztoru tuż nad skarpą doliny rzecznej, ustawiony na osi wschód-zachód. Kościół późnobarokowy, murowany, tynkowany, dwuwieżowy, o układzie kompozytowym centralno-krzyżowym z centralizującą nawą na rzucie wydłużonego ośmioboku otwartą większymi arkadami na prezbiterium (wydłużone) i przeciwległe, krótsze przęsło chóru na osi podłużnej oraz parą analogicznych przęseł kaplic transeptowych usytuowanych na osi poprzecznej. Układ ten dopełniają cztery mniejsze kwadratowe kaplice na osiach diagonalnych, połączone z większymi tunelowymi przejściami, tworząc rodzaj obejścia.

Prezbiterium ujmuje para piętrowych dobudówek mieszczących dwie zakrystie i dwie loże kolatorskie na piętrze. Przęsło chóru flankuje para wież na rzucie kwadratu. Cechą przestrzeni nawy kościołów Fontanowskich jest alternacja większych i mniejszych arkad filarowych, zaś ideowego przekazu - wypukłe piedestały pilastrów przy filarach ze stojącymi posągami świętych Doktorów Kościoła i władców: św. Konstantyna (cesarza) i św. Stefana (króla Węgier). Nawa nakryta specyficznym sklepieniem: w partii środkowej kolebkowym z gurtami, a w partiach skrajnych - konchoidalnym, podzielonym na trójkąty ukośnymi gurtami. Nawę nakrywa unikatowy dach - spłaszczony, kopulasty, krzywoliniowy, zwieńczony sygnaturką w kształcie kolumnowej latarni z baniastą kopułką. Jest on osadzony na attyce z wpisanymi w nią czterema segmentowymi frontonami. Dwukondygnacyjne kwadratowe wieże w fasadzie zostały podwyższone wysoką, dwusegmentową, zwężającą się i przechodzącą w ośmiobok podstawą hełmów, czyniąc wieże bardziej jeszcze widocznymi w nadbużańskim krajobrazie.

Wyposażenie współczesne kościołowi, głównie drewniane. Ołtarz główny architektoniczny z dekoracją rzeźbiarską, wbudowane konfesjonały, rokokowe obramienia okien lóż i parapetów chóru, komoda w zakrystii. Wnętrze kościoła pokryte polichromią z lat 80. XVIII wieku z Iluzjonistycznymi ołtarzami w kaplicach. Klasztor murowany z cegły, dwukondygnacyjny, na rzucie dużego kwadratu, z kwadratowym wirydarzem, otoczonym korytarzem z wejściami do pomieszczeń w zewnętrznym trakcie parteru. Sklepienia na obu kondygnacjach kolebkowe z lunetami. Piętrowa dobudówka przy południowo-zachodnim narożniku klasztoru z przelotową bramą i górnym korytarzem łączy z klasztor z kościołem. Elewacje podzielone na kondygnacje gzymsem kordonowym, wsparte skarpami od strony wschodniej i południowej. Wejście główne obramione uszakowym portalem, nad którym (powtórnie - w 2006 roku) umieszczona kamienna tablica fundacyjna. Okna obu kondygnacji w obramieniach z uszakami. Dachy dwuspadowe, obecnie kryte blachą. Budynek folwarczny murowany z cegły, parterowy, na rzucie prostokąta z dwoma przeciwległymi piętrowymi ryzalitami na osi głównej. Korpus dwutraktowy z sienią na osi i dużym pomieszczeniem w tylnym trakcie (d. kuchnia?). Partery obu ryzalitów z trójstronnymi arkadami. Większość pomieszczeń sklepiona krzyżowo. Elewacje podzielone pseudopilastrami. Dach kryty blachą czterospadowy, na ryzalitach dwuspadowy z deskowaniem w miejscu szczytów.

Kościół dostępny codziennie w godz. 10-18.

Oprac. Roman Zwierzchowski, OT NID w Lublinie, 6.10.2014 r.