Historia

Drewniana cerkiew prawosławna we Włodawie po raz pierwszy wzmiankowana w 1501 roku. W latach 70. XVIII wieku przejęta przez unitów, spłonęła w 1790 roku. Kolejna, murowana została wzniesiona w latach 1840-1843 z fundacji Augusta Zamoyskiego. Po 1875 roku zamieniona na prawosławną i częściowo przebudowana, a następnie według ustaleń Bronisława Seniuka, badacza architektury cerkiewnej, całkowicie rozebrana w 1893 roku. Obecna zbudowana od nowa w latach 1893–1895, według projektu architekta W. I. Syczugowa, członka Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Pod wezwaniem rosyjskiego bohatera narodowego i świętego rosyjskiego Kościoła prawosławnego – Aleksandra Newskiego, miała upamiętniać uratowanie się rosyjskiego następcy tronu Mikołaja z zamachu w Otsu w Japonii. Cerkiew częściowo uszkodzona podczas obu wojen, remontowana po 1918 roku i 1945 roku oraz w latach 1988-1991.

Opis

Zespół cerkiewny położony we wschodniej części miasta, na terasie nadbużańskiej nad rzeką Włodawką, na zamknięciu ul. Kościelnej, przy której usytuowana jest także plebania. Cmentarz cerkiewny czworoboczny z zachowanymi kilkoma nagrobkami i krzyżami prawosławnymi, otoczony starym ceglanym ogrodzeniem. Cerkiew w tzw. stylu bizantyjsko-rosyjskim („urzędowym”). Orientowana. Centralna, wzniesiona na planie krzyża greckiego z trzema absydami od wschodu. Od frontu (zachód) wydłużona o masyw wieżowy, w przyziemiu którego przedsionek ujęty dwiema przybudówkami. W prezbiterium wydzielona część kapłańska zamknięta niższą, trójboczną apsydą i ujęta kwadratowymi zakrystiami komunikującymi się z absydami ramion krzyża (transeptu). Cerkiew murowana z cegły i otynkowana. Część centralna nakryta spłaszczoną kopułą na pendentywach; ramiona krzyża sklepione kolebkowo, otwarte półkolistymi arkadami; absydy sklepione hemisferycznie. Bryła silnie rozczłonowana, urozmaicona. Główna kopuła nakryta cebulastym hełmem, ze ślepą latarnią w formie tamburu. Nad wieżą-dzwonnicą wysmukły hełm ostrosłupowy zakończony cebulastą kopułką – analogicznymi kopułkami nakryte niższe wieżyczki boczne. Dachy i kopuły pokryte blachą miedzianą.

Elewacje w dolnej części boniowane, w górnej gładkie o podziałach ramowo-lizenowych, zwieńczone wydatnym gzymsem, bogato ozdobione ząbkowaniem i innymi motywami zaczerpniętymi z ludowej architektury rosyjskiej; zwieńczenie wieży dzwonnej ozdobione kokosznikami. Wejście frontowe oraz wejścia boczne w ramionach krzyża (transeptu) umieszczone w płytkich ryzalitach otwierających się półkolistymi arkadami i zwieńczonych segmentowymi przyczółkami. W naroża portali i ramion transeptu wtopione kolumny w typie bizantyjskich. Portal w fasadzie ozdobiony gzymsem w ośli grzbiet, powyżej wielkie okno zamknięte półkoliście. Pozostałe otwory okienne o zróżnicowanej wielkości, wszystkie zamknięte półkoliście i ujęte archiwoltami pokrytymi ząbkowaniem; w ramionach krzyża piramidalnie uformowane triforia. Portale i ramiona transeptu zwieńczone kamiennymi krzyżami łacińskimi, nad kopułami żelazne krzyże prawosławne. Wewnątrz trójkondygnacyjny ikonostas i polichromia zapewne z początku XX wieku.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 28-05-2018 r.