Cerkiew prawosławna pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, Włodawa
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Cerkiew prawosławna pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Włodawa

photo

Cerkiew prawosławna pw. Narodzenia NMP wzniesiona w l. 1893–1895 wg projektu arch. Wiktora Iwanowicza Syczugowa. Utrzymana w stylistyce architektury bizantyjsko-rosyjskiej, reprezentuje nurt „cerkwi urzędowych” budowanych przez rząd carski w k. XIX i na pocz. XX w.

Historia

Drewniana cerkiew prawosławna we Włodawie po raz pierwszy wzmiankowana w 1501 r., w l. 70. XVIII w. przejęta przez unitów, spłonęła w 1790 r. Kolejna, murowana, została wzniesiona w l. 1840-1843 z fundacji Augusta Zamoyskiego. Po 1875 zamieniona na prawosławną i częściowo przebudowana, a następnie, wg ustaleń Bronisława Seniuka, badacza architektury cerkiewnej, całkowicie rozebrana w 1893 r. Obecna zbudowana od nowa w l. 1893–1895, wg projektu arch. W. I. Syczugowa, członka Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Pod wezwaniem rosyjskiego bohatera narodowego i świętego rosyjskiego Kościoła prawosławnego – Aleksandra Newskiego, miała upamiętniać uratowanie się rosyjskiego następcy tronu Mikołaja z zamachu w Otsu w Japonii.
Cerkiew częściowo uszkodzona podczas obu wojen, remontowana po 1918 i 1945 oraz w l. 1988-1991.

Opis

Zespół cerkiewny położony we wsch. części miasta, na terasie nadbużańskiej nad rz. Włodawką, na zamknięciu ul. Kościelnej, przy której usytuowana także plebania. Cmentarz cerkiewny czworoboczny, z zachowanymi kilkoma nagrobkami i krzyżami prawosławnymi, otoczony starym ceglanym ogrodzeniem.
Cerkiew w tzw. stylu bizantyjsko-rosyjskim („urzędowym”). Orientowana. Centralna, wzniesiona na planie krzyża greckiego, z trzema absydami od wsch. Od frontu (zach.) wydłużona o masyw wieżowy, w przyziemiu którego przedsionek ujęty dwiema przybudówkami. W prezbiterium wydzielona część kapłańska zamknięta niższą, trójboczną apsydą i ujęta kwadratowymi zakrystiami komunikującymi się z absydami ramion krzyża (transeptu). Cerkiew murowana z cegły i otynkowana. Część centralna nakryta spłaszczoną kopułą na pendentywach; ramiona krzyża sklepione kolebkowo, otwarte półkolistymi arkadami; absydy sklepione hemisferycznie. Bryła silnie rozczłonowana, urozmaicona. Główna kopuła nakryta cebulastym hełmem, ze ślepą latarnią w formie tamburu; nad wieżą-dzwonnicą wysmukły hełm ostrosłupowy zakończony cebulastą kopułką – analogicznymi kopułkami nakryte niższe wieżyczki boczne. Dachy i kopuły pokryte blachą miedzianą. Elewacje w dolnej części boniowane, w górnej gładkie o podziałach ramowo-lizenowych, zwieńczone wydatnym gzymsem, bogato ozdobione ząbkowaniem i innymi motywami zaczerpniętymi z ludowej architektury rosyjskiej; zwieńczenie wieży dzwonnej ozdobione kokosznikami. Wejście frontowe oraz wejścia boczne w ramionach krzyża (transeptu) umieszczone w płytkich ryzalitach otwierających się półkolistymi arkadami i zwieńczonych segmentowymi przyczółkami. W naroża portali i ramion transeptu wtopione kolumny w typie bizantyjskich. Portal w fasadzie ozdobiony gzymsem w ośli grzbiet, powyżej wielkie okno zamknięte półkoliście. Pozostałe otwory okienne o zróżnicowanej wielkości, wszystkie zamknięte półkoliście i ujęte archiwoltami pokrytymi ząbkowaniem; w ramionach krzyża piramidalnie uformowane triforia. Portale i ramiona transeptu zwieńczone kamiennymi krzyżami łacińskimi, nad kopułami żelazne krzyże prawosławne. Wewnątrz trójkondygnacyjny ikonostas i polichromia zapewne z pocz. XX w.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

opr. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 28-05-2018 r.

Bibliografia

  • Cynalewska-Kuczma P., Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań 2004, s. 42, 67-68, 154.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII: Województwo lubelskie, z. 18: Powiat włodawski, Warszawa 1975, s. 67-69.
  • Paszkiewicz P., W służbie Imperium Rosyjskiego, 1721-1917: funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami, Warszawa 1999, s. 93, 126.
  • Krasny P., Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914, Kraków 2003, s. 37, 387, 402.
  • Pelica G. J., Ślady zapomnianego piękna. Włodawa i okolice. Włodawa 2009, s. 5-10.
  • Seniuk B., Prawosławne cerkwie guberni lubelskiej i siedleckiej zrealizowane według projektów architekta Wiktora Iwanowicza Syczugowa, członka Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu [w:] Do piękna nadprzyrodzonego, red. Mart K., t. 1, Chełm 2003, s. 281, 293.
  • Seniuk B., Architekt Wiktor Iwanowicz Syczugow, członek Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu – autorem projektu prawosławnej cerkwi p.w. św. Aleksandra Newskiego (Narodzenia Najświętszej Panny Marii i św. Mikołaja Cudotwórcy) we Włodawie, „Zeszyty Muzealne Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego we Włodawie” 2004, t. 12, s. 27-36.
  • Wysocki J., Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1989, Lublin 2011, passim.
    Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 6 Województwo chełmskie, Warszawa 1999, s. 344.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1893 - 1895
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kościelna 11a, Włodawa
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. włodawski, gmina Włodawa (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy