Zespół klasztorny oo. Paulinów, Wielgomłyny
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół klasztorny oo. Paulinów

Wielgomłyny

photo

Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej (Bolesnej Pani Wielgomłyńskiej). Przykład sakralnego budownictwa gotyckiego i barokowego.

Historia

Parafia w Wielgomłynach istniała już zapewne w XII wieku, choć wzmiankowana jest dopiero w źródłach czternastowiecznych. Obecnie istniejący zespół klasztorny powstał na miejscu zabudowań drewnianych. Ufundowała go można i wpływowa rodzina Koniecpolskich ok. 1465. Wówczas to wzniesiono kościół oraz niewielki drewniany klasztor, w którym zamieszkało 7 ojców paulinów przybyłych z Częstochowy. W XVII w. powstał obecnie istniejący murowany obiekt mieszkalny dla zakonników. W 1717 r. (w niektórych źródłach podaje się, że wcześniej) do kościoła dobudowano od północy kaplicę pw. św. Anny, wkrótce potem gruntownej przebudowie poddano wszystkie budynki. W 1726 r. wzniesiono od południowej strony nawy kaplicę św. Pawła ( Matki Boskiej). Prace te sfinansowali bracia Konstanty i Antoni Moszyńscy. Paulini przebywali w Wielgomłynach do 1866 r., gdy po kolejnej kasacie klasztoru zarządzonej przez zaborców, budynki przekazano w ręce księży diecezjalnych. Zniszczono wówczas cenną bibliotekę, jaką stworzyli paulini, dzieląc i wywożąc księgozbiór. Zakonnicy odzyskali siedzibę w 1987 r.

Opis

Zespół klasztorny umiejscowiony jest na niewielkim wzniesieniu przy zachodniej części Rynku. Zajmuje plac o nieregularnym kształcie, otoczony murowanym ogrodzeniem z wejściem poprzez wieżę bramną- dzwonnicę. Kościół jest orientowany. Klasztor przylega do niego od zachodu.

Zespół klasztorny gotycki, po przekształceniach częściowo zbarokizowany.

Kościół zrealizowano na planie dwóch połączonych prostokątów, z których jeden (prezbiterium) jest węższy i zamknięty od wschodu wielobocznie. Szerszy prostokąt tworzy dwuprzęsłowa nawa. Od północy przylegają do niej kaplica św. Anny (na planie zbliżonym do kwadratu) i kruchta, zaś do prezbiterium prostokątna zakrystia. Od południa do nawy przylega kaplica św. Pawła. Bryła świątyni jest zwarta, nawa i prezbiterium mają tą samą wysokość, kaplice są niższe. Klasztor jest dwukondygnacyjny, wzniesiono go na rzucie litery T. Skrzydło wschodnie połączono z kościołem przejściem na wysokości piętra.

Kościół i klasztor wzniesiono z cegły ceramicznej i kamienia na zaprawie wapiennej. Mury zostały otynkowane obustronnie. Prezbiterium kościoła przekryto ceglanym sklepieniem kolebkowymi z lunetami, nawę kolebkowym na gurtach. W kaplicach zastosowano kopuły ceglane, zakrystia posiada sklepienie zwierciadlane. Drewnianą więźbę dachową kryją dachy dwuspadowe obite blachą miedzianą. Miedziany barokowy hełm wieńczy smukłą sygnaturkę umieszczoną na kalenicy dachu. W klasztorze zastosowano sklepienia ceglane kolebkowe z lunetami i kolebkowo- krzyżowe. Drewnianą więźbę dachową krokwiowo- jętkową kryją dachy dwuspadowe i częściowo pulpitowe.

Fasada kościoła posiada oszczędne dekoracje w postaci gzymsów, obramień okien oraz profilowanego portalu okalającego główne wejście do świątyni. Równie skromnie rozwiązano pozostałe elewacje. Najbardziej reprezentacyjny jest prostokątny marmurowy portal wejścia do kruchty. Elewacja wschodnia kościoła (prezbiterium ) jest oszkarpowana, a w górnej partii szkarpy te połączone zostały arkadami, przez co powstały wnęki. W jednej z nich znajduje się rzeźba Matki Boskiej. Elewacje budynku klasztornego również opracowano bardzo skromnie, stosując jako detal gzymsy, pilastry, opaski okienne. Rolę fasady pełni elewacja północna, w której znajduje się główne wejście do klasztoru, jest ona zwieńczona barokowym szczytem.

Sklepienia i część ścian kościoła pokrywają polichromie o tematyce związanej mi. z zakonem Paulinów. Sklepienie prezbiterium wsparto na konsolach ozdobionych stiukowymi główkami aniołków. Kaplice otwarto do nawy arkadami. W prezbiterium znajduje się podwyższenie z marmuru. Z kruchty do nawy prowadzi otwór ujęty późnogotyckim portalem. Późnogotycki kamienny portal zachował się także w refektarzu klasztornym.

Większość wystroju i wyposażenia kościoła reprezentuje epokę późnego baroku- ołtarz główny, stalle, ambona i chór. Zachowało się jednak kilka przykładów sztuki gotyckiej. Są to: mensa ołtarza głównego oraz XV wieczna pieta, umieszczona w ołtarzu Bolesnej Pani Wielgomłyńskiej. Warto także zwrócić uwagę na płytę nagrobną rodziny Koniecpolskich z XV w., obecnie wmurowaną w ścianę kaplicy św. Anny oraz kropielnicę (pierwotnie zapewne chrzcielnicę).

Kościół dostępny przez cały rok, zwiedzanie możliwe przed i po mszach świętych oraz po uzgodnieniu z przeorem.

Oprac. Anna Michalska, OT NID w Łodzi, 16.09.2015 r.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki, tom II, woj. łodzkie, Warszawa 1954
  • Stanisław Tomkowicz: Z wycieczki do Królestwa Polskiego [w:] Sprawozdanie Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce, t. VIII, Warszawa 190
  • Gryglewski P., Sztuka Polski Środkowej, Vetusta Monumenta, Łódź 2002 r.
  • Jaśkiewicz A., Kościół i klasztor o.o. Paulinów w Wielgomłynach, Studia Claromontana, 1995, t. 15.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: klasztor
  • Chronologia: 1465 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Rynek 8, Wielgomłyny
  • Lokalizacja: woj. łódzkie, pow. radomszczański, gmina Wielgomłyny
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy