Historia

Powstanie parafii w Wielu datowane jest na drugą połowę XIV wieku. Obecny kościół pw. św. Mikołaja (1904-1905) jest trzecią z kolei świątynią w tym miejscu. Pomysłodawcą założenia kalwarii wielewskiej był miejscowy proboszcz ks. Józef Szydzik (1871-1939) zarządzający parafią w latach 1905-1924. Jego dzieło kontynuował następny proboszcz ks. Józef Wrycza (1924-1927). Kalwaria powstała ku czci walczących i poległych w I wojnie światowej, a jednocześnie miała służyć umacnianiu polskości i katolicyzmu. Teren pod fundację  w zasadniczej części pozyskano w drodze darowizn (rodzina Durajewskich i L. Narloch). Głównym autorem projektu założenia był monachijski architekt Teodor Mayr, z którym współpracowali artyści: T. Baierl, F. X. Zettler i G. Fuegel (projekty witraży), O. Meyer, J. F. Huber, O. Kopp. Spośród polskich artystów największą rolę odegrali rzeźbiarze Wojciech Durek i Ignacy Zelek.

Opis

Kalwaria, związana z parafią św. Mikołaja w Wielu, usytuowana jest na południe od kościoła, nad brzegiem dwóch kaszubskich jezior (Jez. Wielewskie i Jez. Ciepłe) i na zalesionym wzgórzu Białej Góry. Zespół zajmuje powierzchnię około 9 ha, a długość trasy pielgrzymkowej wynosi około 2 km. Stylistycznie kalwaria określana jest jako zespół modernistycznych kaplic, jednak czytelne są w niej inspiracje sztuką barokową. Zespół 23 kaplic i stacji kalwaryjskich wynika z tradycyjnego rozszerzenia chrystusowej drogi krzyżowej o drogę jego pojmania i wątki towarzyszące. Pierwsza z kaplic (Kaplica Ogrójca) zlokalizowana została po południowej stronie kościoła, na terenie cmentarza. Następnie trasa pielgrzymia prowadzi wzdłuż wschodniego brzegu jeziora w kierunku niewielkiego przesmyku między jeziorami (Kaplica nad Cedronem), skąd kieruje się na południe i zatacza nieregularną pętlę na zalesionych zboczach wzgórza; w najwyższym miejscu zlokalizowana jest Kaplica św. Weroniki. Sporym walorem kompozycyjnym kalwarii jest jej umiejętne powiązanie z elementami naturalnego krajobrazu – wzgórza morenowe, doliny, płaskie tafle jezior oraz las z naturalnymi siedliskami lokalnych gatunków (sosna, buk, dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, brzoza). W kalwaryjnym kompleksie powstało 18 obiektów architektonicznych i kilka wolnostojących grup rzeźbiarskich. Przeważają wśród nich kaplice odznaczające się dużą różnorodnością rozplanowania (m.in. plan ośmioboku z apsydą, krzyża greckiego, trójkąta, koła) i kształtowania bryły (portyki z podcieniami, pozorne kopuły, wykusze, mansardowe dachy, wieżyczki-sygnaturki itp.). Na szczególne wyróżnienie zasługują: Dom Kajfasza, Pałac Piłata, Kaplica św. Weroniki oraz największa Kaplica Ukrzyżowania i Kaplica Grobu Chrystusa. Wnętrza kaplic dekorowane polichromiami, rzeźbionymi figurami i witrażami wyposażone są w ołtarze. 

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 20.06.2025 r.