Historia

Przywilej lokacyjny dla Wiela (nazwa zapisana jako „Velym”) został wydany w roku 1382 przez krzyżackiego komtura tucholskiego. Na drugą połowę XIV wieku datowana jest również wielewska parafia, a wezwanie św. Mikołaja potwierdzone jest już w XVI wieku. Najwcześniejsze skromne informacje o drewnianym kościele w Wielu pochodzą z 1583 roku (wizytacja bpa Rozrażewskiego), kolejne z roku 1710. Bezpośrednim poprzednikiem dzisiejszej świątyni był drewniany zrębowy kościół wzniesiony w 1728 roku i rozbudowany w 2 ćw. XIX wieku. Obecny murowany kościół został zbudowany w latach 1904-1905 według projektu poznańskiego architekta Rogera Sławskiego. W bryle widoczne są wyraźne nawiązania do wcześniejszej świątyni, przeniesiono z niej również część ruchomego wyposażenia. W 1912 roku wnętrze kościoła polichromowano (proj. i wykonanie Władysław Drapiewski z Pelplina). W dwu pierwszych dekadach XXI wieku przeprowadzono generalny remont dachów, elewacji kościoła, a w ostatnim czasie również konserwację ołtarza głównego.

Opis

Orientowany kościół położony w centrum wsi (u zbiegu ul. Derdowskiego i Głównej) otoczony jest kamienno-ceglanym murem i od południa graniczy z cmentarzem grzebalnym. Neobarokowa budowla ma trzy nawy z transeptem i trójbocznie zamkniętą apsydę prezbiterialną (plan krzyża łacińskiego). Od południa przy prezbiterium znajduje się niewielka prostokątna zakrystia, a od zachodu – wtopiona w korpus kwadratowa wieża. Bazylikowy kościół posiada masywną bryłę znacznie rozczłonkowaną za sprawą wież: zachodniej i dwóch bocznych ustawionych na zakończeniu ramion transeptu. Nawę środkową pokrywa wysoki dach dwuspadowy, a prostopadle do niego transept kryją dwuspadowe dachy z kalenicą osadzoną nieco niżej. Nad prezbiterium dach jest wielopołaciowy, nad nawami bocznymi i zakrystią – dachy pulpitowe. Hełmy wież o neobarokowych formach wyrastają z czworoboku, przechodząc w ośmioboczne latarnie ze sterczynami. Kościół wzniesiony z cegły jest otynkowany, a  partia podmurówki zbudowana z ciosów kamienia. Do portali użyto piaskowca. Dachy pokryte są dachówką karpiówką. Ceramiczne obłożenie zastosowano także na szczytach transeptu i górnych kondygnacjach bocznych wież, których hełmy pokryte są blachą miedzianą. Prezbiterium jest przesklepione, a w nawach stropy są drewniane z fasetowymi sufitami. Elewacje otynkowano wyodrębniając w przyziemiu kamienną podmurówkę. Zwieńczeniem ma formę profilowanego gzymsu podokapowego. Wokół okien znajdują się płaskie opaski z zaznaczonymi klińcami. Elewacja zachodnia jest trzyosiowa, elewacja północna i południowa – pięcioosiowe. Otwory drzwiowe zamknięto łukowo. Trzy wejścia główne zaakcentowano kamiennymi portalami z pilastrami, gierowanym belkowaniem i przerwanym naczółkiem. Otwory okienne są zróżnicowane: w nawach bocznych zebrane w pary niewielkie okna zamknięte łukowo, w nawie i transepcie okna owalne, w prezbiterium – zamknięte łukiem pełnym. Wnętrze polichromowane (motywy figuralne i ornamentalne), prezbiterium otwarte na nawę półkolistym łukiem tęczowym. W zachodniej części korpusu trójarkadowa empora organowa wsparta jest na dwóch słupach. Wyposażenie ruchome jest w większości barokowe i rokokowe z XVIII wieku (m.in. 5 ołtarzy bocznych, obraz MB z Dzieciątkiem w ołtarzu głównym, 2 feretrony, lawaterz, dzwon z 1686 roku). Neobarokowe, współczesne kościołowi są ołtarz główny, dwa ołtarze boczne, ławki dla wiernych i polichromia.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 27.06.2025 r.