Historia

Po lewej stronie drogi wiodącej do Niećkowa w 1940 roku Rosjanie zaczęli kopać rów przeciwczołgowy. Do budowy rowu i szeregu innych umocnień i bunkrów tzw. linii Mołotowa zaangażowano miejscową ludność. To właśnie fragment tego rowu w lipcu 1941 roku stał się grobem ofiar masowego mordu. Podczas II wojny światowej, tak jak w wielu miastach i miasteczkach Polski, nastąpiła w Wąsoszu eksterminacja ludności żydowskiej. Do zbrodni doszło kilkanaście dni po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. W wyniku inspiracji hitlerowskiej, ale też bierności ludności polskiej w dniach 5-6 lipca 1941 roku w miasteczku nastąpił pogrom ludności żydowskiej. Tragiczne wydarzenia zapoczątkowane zostały 5 lipca 1941 roku podpaleniem przez Niemców synagogi w północno zachodniej pierzei rynku. W nocy z 5 na 6 lipca w miasteczku doszło do pogromu ludności żydowskiej. Kwestia udziału Polaków w mordzie na żydowskich mieszkańcach Wąsosza była przedmiotem zainteresowania wymiaru sprawiedliwości już w latach 40. XX wieku. Od 2006 roku w białostockim oddziale IPN prowadzone było śledztwo w sprawie wydarzeń w Wąsoszu. W aktach sprawy znalazły się akta postępowań sądowych prowadzonych w latach 40. I 50. XX wieku przeciwko kilku oskarżonym o udział w zbrodni oraz protokoły z przesłuchań świadków wydarzeń żyjących jeszcze w 2006 roku czy opracowanie Szymona Datnera. Prokuratorzy IPN ustalili siedemdziesiąt domniemanych nazwisk zabitych, najprawdopodobniej liczba zabitych mieściła się w przedziale od 150 do 250 osób. W 2012 roku wokół mogiły, na zlecenie prokuratorów IPN przeprowadzono badania archeologiczne (odwierty) w celu sprawdzenia czy szczątki ludzkie nie znajdują się także po za terenem mogiły. 

Tuż po zakończeniu wojny w miejscu zbiorowego grobu odsłonięto pomnik z napisem „Tu spoczywają Żydzi zamordowani przez faszystów”. W 1995 roku staraniem mieszkańców Wąsosza stary pomnik usunięto i zastąpiono go nowym. W 2010 o 2011 roku staraniem mieszkańców i Gminy Wąsosz odnowiono ogrodzenie i pomnik.

Opis

Zbiorowa mogiła jest usytuowana poza zabudową, pośród pól uprawnych przy polnej drodze do Niećkowa (po jej zachodniej stronie). Na planie wydłużonego prostokąta, ogrodzenie stanowią prostopadłościenne słupki połączone stylizowanym na drut kolczasty łańcuchem. Centralnie usytuowany pomnik w formie macewy zwieńczonej menorą. Część środkową, ażurową, wypełnia Gwiazda Dawida. Poniżej wmurowana jest miedziana tablica memoratywna w języku hebrajskim i polskim: TU SPOCZYWAJĄ PROCHY/ 250 ŻYDÓW/ BESTIALSKO/ ZAMORDOWANYCH/ W CZERWCU 1941/ CZEŚĆ ICH PAMIĘCI.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Tomasz Rogala, 30.11.2015 r.

Uzupełnienie: Iwona Górska, Oddział Terenowy w Białymstoku, 25.09.2025 r.